Να είσαι εκεί…

ΝΑ ΕΙΣΑΙ ΚΕΙ…⁽¹⁾ Οι αρχές του προγράμματος «Σωτηρία» , όπως της έζησα η ίδια

Ρεγγίνα Μπελλιόν⁽²⁾

Άννα Εμμανουηλίδου

Η συγγραφέας περιγράφει ένα «επικίνδυνο πείραμα αυτοβοήθειας» στον φιλικό της κύκλο. Έναν τρόπο να συνοδεύσει κανείς μια ψύχωση χωρίς ψυχιατρική. Η βοήθεια αυτή προέκυψε ως ανάγκη σε περίοδο που δεν υπήρχε άλλη διέξοδος και βασιζόταν στην προσωπική εμπιστοσύνη. Οι φίλοι έμεναν μαζί, τολμούσαν μαζί, έπρατταν αυθόρμητα και χωρίς εμπειρία κατά τη διάρκεια της κρίσης. Και έμαθαν μέσα από την πράξη πώς γίνεται. Αυτό ήταν πριν από 20 χρόνια. Η Ρεγγίνα Μπελλιόν περιγράφει με τρόπο εντυπωσιακό την εμπειρία της.

Όταν έχω ήδη «ξεφύγει», ένα νοσοκομείο δεν είναι ο τόπος που θα μου έκανε καλό. Υπάρχουν εναλλακτικές. Μα εγώ δεν είχα την παραμικρή ιδέα από αυτές τις εναλλακτικές. Δεν ενημερώθηκα για τίποτα, δεν σκεφτόμουν τίποτα και έτσι ξαναγλίστρησα σε μια νέα ψύχωση.

Δεν ήμουν ένας άνθρωπος. Ήμουν μια εικόνα που ταξίδευε στις εποχές αόρατη, αθάνατη, μοναχική ανάμεσα σ΄ αυτούς τους αδειανούς από ανθρώπους πλανήτες. Όφειλα να πληρώσω κάποιο χρέος, που δεν ήταν δικό μου. Ήταν ο μόνος τρόπος για να σωθεί το ηλιακό σύστημα από την καταστροφή. Το σπίτι μου δεν υπήρχε πια. Περπατούσα μέσα σε μια έρημο, όπου σφύριζε ο αέρας. Δεν ήταν μέρα, ούτε νύχτα. Κι αυτό θα συνεχιζόταν για πάντα, μια και ήμουν αθάνατη. Σε τι χρησίμευε που γνώριζα τις κρυφές συνδέσεις του κόσμου, που είχα μπρος στα μάτια μου τον τύπο που εξηγούσε το σύμπαν; Έλαμπε μπρος μου σε φωτεινά πράσινα γράμματα νέον πάνω από το τηλέφωνο, ο στόχος της επιστήμης μού ήταν πια ορατός και πλήρως αδιάφορος. Έπαιρνα τηλέφωνα. Γέμισα κάποιους τηλεφωνητές με μηνύματα. Ήθελα να ξέρω αν οι φίλοι μου ζουν ακόμη, αν γλίτωσαν από την συντέλεια του κόσμου.

***

«Στην έρημό μου κάποιος μου έφτιαχνε τσάι»

Λίγο μετά όλα ήταν αλλιώς. Στην έρημό μου κάποιος μου έκανε τσάι. Με ξάπλωσαν και δεν με άφηναν πια να μιλώ. Ασώματα όντα, κάτι σαν σχήματα, φρόντιζαν να παραμείνω ξαπλωμένη. Μου πίεζαν ρυθμικά τα χέρια πάνω στην κοιλιά μου, μέχρι η αναπνοή μου να γίνει κανονική. Είχαν τα πρόσωπα των φίλων μου, ήταν η τέλεια απομίμηση. Αυτοί οι εισβολείς είχαν τρομερά πράγματα στο μυαλό τους. Μόνο μια θυσία, ο θάνατός μου, θα μπορούσε να τους εξευμενίσει. Έπρεπε να κρεμαστώ. Αμέσως. Μα κάποιος με κρατούσε σφιχτά. Χτυπιόμουν από δω κι από κει, μα κατάφεραν να με ξαναξαπλώσουν. Αυτός ο αγώνας επαναλήφθηκε, όπως μου φάνηκε, χρόνια ολόκληρα.

Αργότερα καθόταν δίπλα μου μια φίλη και μου είπε ότι κοιμήθηκα καμιά ωρίτσα. Φάνηκε να χαίρεται γι’ αυτό. Ακόμα πιο ύστερα μπόρεσα να αναγνωρίσω ένα παράθυρο, το παράθυρό μου. Κατάλαβα ότι έξω ήταν μέρα και ρώτησα τι μέρα είναι. Δεν κατάλαβα τίποτα από την απάντηση.

Εν τέλει αποδείχτηκε ότι για μια ολόκληρη εβδομάδα βρισκόμουν σε ψυχωσική κατάσταση και έπρεπε να με κρατούν σφιχτά τις πρώτες μέρες, για να μην κάνω καταστροφές και ανησυχήσω τους γείτονες. Κι έτσι αποφεύχθηκε από πρώτης αρχής όλος ο γνωστός μηχανισμός: γείτονες, αστυνομία, δικαστής, ασθενοφόρο, ψυχιατρική, νευροληπτικά και όλες οι δυσκολίες που ακολουθούν μια παραμονή στο ψυχιατρείο.

Αντιλαμβανόμουν την πραγματικότητα στην αρχή μόνο αποσπασματικά. Συνέχιζαν βέβαια να τρέχουν μπρος μου ψυχωσικά φίλμ, αλλά μπορούσα να αναγνωρίσω πίσω απ’ αυτά την πραγματικότητα. Στο τέλος η πραγματικότητα ήταν πιο ξεκάθαρη και ήταν πια στο χέρι μου να επιλέξω πόσο χώρο θα άφηνα στα ψυχωσικά «φίλμ».

Οι φίλοι μου είχαν εξαντληθεί, αλλά ήταν ικανοποιημένοι, γιατί η κατάσταση δεν είχε ξεφύγει αυτή τη φορά από τον έλεγχο. Χαίρονταν από όσα κατάφεραν, πράγματα που δεν τους είχε δείξει και διδάξει κανείς, αλλά είχαν από μόνοι τους ανακαλύψει. Σε όλους μας έτρεμε ακόμα το έδαφος κάτω από τα πόδια μας και ο καθένας χρειαζόταν πια χρόνο για τον εαυτό του. Τελικά πήγα να πλυθώ και άρχισα να καταγίνομαι με απαραίτητες δουλειές στον κήπο και το σπίτι. Πεινούσα, κρύωνα – αυτό ήταν καλό, μπορούσα επιτέλους να ξανανιώσω το σώμα μου. Ένιωθα μια βαθιά ευγνωμοσύνη. Ήμουν ευγνώμων στους φίλους μου και ευγνώμων που ζούσα ακόμα.

Δεν ήμασταν μια συνηθισμένη ομάδα αυτοβοήθειας. Γνωριζόμασταν από τη ντίσκο ή μέσω κοινών φίλων. Αυτό που μας ήταν σημαντικό δεν ήταν η σκέψη της αυτοβοήθειας, αλλά όλα τα άλλα που κάναμε μαζί. Δε νιώθαμε καν ομάδα. Διαβάζαμε ο ένας στον άλλον βιβλία και ο ένας έκοβε τα μαλλιά του άλλου. Όποιος γκρίνιαζε πως τον πονάει η πλάτη του κέρδιζε ένα μασάζ. Όποιος έκανε κοπάνα από το σχολείο ερχόταν στο σπίτι μου, ξάπλωνε δίπλα μου στο κρεβάτι και κοιμόμασταν ως αργά το πρωί. Λέγαμε ο ένας στον άλλον τα όνειρα, τις επιθυμίες, τους φόβους μας. Ξέραμε ποιος από μας έβλεπε σε κρίσιμες φάσεις έναν μαύρο πάνθηρα, ποιος απέφευγε στο δρόμο το δάσκαλό του, γιατί πίστευε ότι με ένα κοίταγμα στα μάτια αυτός του μεταβίβαζε σκέψεις. Στην πορεία διαπιστώσαμε ότι και οι επτά μας είχαμε εμπειρίες παραισθήσεων, κατάθλιψης ή ιδεών καταδίωξης. Πέντε από μας είχαν πάρει κάποια ψυχοφάρμακα από γιατρούς. Τέσσερις είχαν γνωρίσει το ψυχιατρείο και ακούσιους εγκλεισμούς. Δε μας ενδιέφερε ιδιαίτερα αυτό. Σημαντική για μας ήταν η καθημερινότητά μας και ο χρόνος που περνούσαμε μαζί. Και για μένα ήταν σημαντικό πως είχα φίλους, παρόλο που είχα ξεφύγει απ’ όλα τα όρια και ήμουν μίλια μακριά από τον κόσμο των ανθρώπων. Με την τάση μου προς τη σχιζοφρένεια ήμουν, για να ήμαστε ειλικρινείς, μια περίπτωση για αναπηρική συνταξιοδότηση ήδη από πολύ νωρίς. Φυσικά υπήρχαν και φίλοι που δεν είχαν ούτε συμπτώματα, ούτε διάγνωση. Και γρήγορα κατανόησαν ότι στη ζωή κάθε ανθρώπου μπορεί να έρθει κάποια στιγμή, στην οποία μπορεί να αναπτύξει συμπτώματα, όπως παραισθήσεις, και πως αυτά δεν είναι ούτε τρελά, ούτε χωρίς νόημα.

Δεν είχαμε καθόλου σκεφτεί στην αρχή πως θα μπορούσαμε να ξανααντιμετωπίσουμε μια τόσο ακραία κατάσταση, όσο αυτή που σας περιέγραψα στην αρχή και πως κάποιος άλλος από μας θα ήταν στη θέση του ασθενούς. Το επικίνδυνο εγχείρημα αυτοβοήθειας που φέραμε σε πέρας δεν ήταν λοιπόν προγραμματισμένο. Καταλήξαμε εκεί, γιατί δεν θέλαμε να αφήσουμε ο ένας τον άλλον μόνο σε δύσκολες καταστάσεις.

Για τον έναν φίλο μας το θέμα ήταν πώς θα κατάφερνε να φέρει σε πέρας την επαγγελματική του εκπαίδευση χωρίς μεγάλα κενά. Για μια φίλη το αν θα έχανε την επιμέλεια των παιδιών της. Και για μένα, το αν θα κλεινόμουν μόνιμα σε κάποιο άσυλο. Ρισκάραμε λοιπόν την ανεξαρτησία, το αυτοκαθορισμό μας, την ποιότητα ζωή μας συνολικά. Γι΄ αυτόν ακριβώς το λόγο προσπαθούσαμε να στηρίξουμε όσο γινόταν ο ένας τον άλλον. Και ήταν ξεκάθαρο ότι όλα έπρεπε να γίνουν με απόλυτη μυστικότητα.

Αυτό που συνέβαινε στη δική μας αυτοβοήθεια, σε αντίθεση με την ψυχιατρική, ήταν κυρίως: το ότι μέναμε δίπλα σ’ αυτόν που υπέφερε. Αυτό ίσως ακούγεται εύκολο, αλλά δυσκολευόμασταν πολύ, κυρίως σε λεπτομέρειες. Για παράδειγμα, κανείς από μας δεν είχε καταφέρει να ζητήσει εγκαίρως βοήθεια. Τα τηλεφωνήματα έφταναν συνήθως μετά τα μεσάνυχτα, ο συνομιλητής μας μιλούσε εντελώς σχιζοφρενικά ή δεν καταλάβαινες καν τι έλεγε. Δεν υπήρχε άλλη δυνατότητα, απ’ το να τρέξουμε εκεί. Αν μπορούσαμε, τηλεφωνούσαμε αμέσως κάποιον, ο οποίος έπρεπε να οργανώσει τον ερχομό και άλλων προσώπων, για να κάνουμε βάρδιες. Όσο μεγαλύτερος είναι ο φόβος του ασθενούς, τόσο υψηλότερη η επιθετικότητά του. Και εννοούμε: καταστροφές αντικειμένων, αυτοτραυματισμούς, μελανιές σ΄ όσους συμμετείχαν.

Φυσικά ο ασθενής θέλει να πει τι του συμβαίνει. Γιατί αυτό που ζει είναι σημαντικό και περίεργο. Για παράδειγμα μιλάει για έναν όρκο, το παρασκήνιο του οποίου επιτέλους κατανοεί, ή είναι σίγουρος-η ότι το φαϊ έχει δηλητήριο. Θα μπορούσε επί ώρες να μιλά γι’ αυτό και αυτό θα έφερνε μαζί του μια σειρά από άγριες πράξεις. Όχι τώρα! Αργότερα, όταν η ψύχωση θα έχει περάσει, μπορεί να μιλήσει γι’ αυτό όσο θέλει. Αυτό είναι αναγκαίο, ώστε στη συνέχεια οι συμμετέχοντες να αντέξουν το γεγονός, έστω και εκ των υστέρων. Αλλά τώρα αυτό που έχει σημασία είναι η ηρεμία. Απαντάμε στις ερωτήσεις του, για να έχει ο ασθενής την αίσθηση του προσανατολισμού. Και του λέμε: «αυτό που ζεις είναι μια ψύχωση, περνάει κι εγώ θα μείνω μαζί σου».

***

«Νησίδες πραγματικότητας στη θάλασσα της ψύχωσης»

Βοηθητικός είναι κάποιος, του οποίου η παρουσία δεν βιώνεται με ανησυχία από τον ασθενή, και ο οποίος από μόνος του είναι αρκετά συγκροτημένος και μπορεί να κρατήσει για αρκετό χρόνο την ηρεμία του. Το κυριότερο καθήκον αυτού του «βοηθού-συνοδού» είναι να δημιουργεί ένα κλίμα ευχάριστης ηρεμίας, αυτονόητου και αισιοδοξίας και να περιμένει με φιλικότητα.

Είναι σημαντικό να βρει ο ενδιαφερόμενος μια κανονικότητα στην αναπνοή του και κατά το δυνατόν να είναι ξαπλωμένος-η. Μια ψύχωση, ακόμα κι αν διαρκέσει οκτώ και παραπάνω μέρες, μπορεί να αποκλιμακωθεί στο κρεβάτι, αν είναι πάντα κάποιος εκεί, τον οποίο ο ασθενής εμπιστεύεται.

Ο συνοδός αυτής της κατάστασης δεν είναι σε καμιά περίπτωση μάρτυρας μιας τρέλας χωρίς βάση. Γιατί ο ενδιαφερόμενος έχει κάθε τόσο σύντομα διαστήματα σύνδεσης με την πραγματικότητα. Είναι οι στιγμές κατά τις οποίες ο ίδιος ακούει και καταλαβαίνει αυτά που εμείς του λέμε ψιθυριστά και εφησυχαστικά. Σ’ αυτή ακριβώς τη στιγμή μπορούμε να επηρεάσουμε τη συμπεριφορά του ασθενούς. Τώρα είναι και η κατάλληλη στιγμή για να τον ξαπλώσει κανείς και να προσπαθήσει να επηρεάσει την αναπνοή του. Μόνο όταν η αναπνοή γίνει ήρεμη και κανονική, αρχίζει να φεύγει και ο φόβος.

Αυτά τα σύντομα διαστήματα, κατά τα οποία αναγνωρίζεται η πραγματικότητα, είναι νησίδες πραγματικότητας στη θάλασσα της ψύχωσης. Μπορεί κανείς να τις εμπιστευτεί αυτές τις νησίδες και να τις αξιοποιήσει. Κάθε φορά το ξαναδιαπιστώνουμε με έκπληξη και ευγνωμοσύνη. Όσο τραγική και να είναι η ψύχωση, η επόμενη νησίδα πραγματικότητας έρχεται, είναι στο δρόμο. Είναι στο χέρι του συνοδού το πώς θα την αξιοποιήσει. Όσο καλύτερα και όσο πιο ασφαλής νιώθει ο ασθενής σ’ αυτές τις νησίδες, τόσο πιθανότερο είναι αυτές να πολλαπλασιαστούν. Ακόμα κι αυτός που έχει διαλύσει το σπίτι, έχει σπάσει πράγματα και θέλει να κάνει επικίνδυνα πράγματα, βιώνει από καιρού εις καιρόν νησίδες πραγματικότητας. Όταν έχει φτάσει σε μια τέτοια νησίδα μπορεί για παράδειγμα ο ενδιαφερόμενος να αναγνωρίσει το συνοδό του. Ακόμα κι αυτός που μιλά σχιζοφρενικά έχει κάπου κάπου νησίδες πραγματικότητας και μπορείς να συζητήσεις μαζί του. Κι έτσι εξηγείται πώς είναι δυνατόν ένας φίλος που βρίσκεται σε οξύ ψυχωσικό επεισόδιο να αφεθεί στην αγκαλιά σου ή να ξαπλώσει μαζί σου, λίγα λεπτά αφού του μιλήσεις φιλικά.

Το πήγαινε-έλα ανάμεσα σε φάσεις ταραχής, που προκαλεί ο ασθενής και σε φάσεις ηρεμίας που προκαλεί ο συνοδός, μπορεί να διαρκέσει πολύ. Σ’ αυτή τη φάση είναι χωρίς νόημα να προσπαθήσει κανείς να φέρει τον ύπνο με υπνωτικά χάπια. Όσο η ψύχωση βρίσκεται στην πλήρη της εξέλιξη δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί τον ύπνο. Όποιος όμως ζει την ψύχωσή του κυρίως ξαπλωμένος, περιέρχεται από καιρού εις καιρόν σε μια κατάσταση μισοκοιμίσματος κι έτσι ξεκουράζεται τουλάχιστον, σε μια φάση που δεν μπορεί να κοιμηθεί. Όταν έχει κανείς ζήσει αυτή την κατάσταση και ξέρει ότι μετά από το πολύ μία εβδομάδα ο ύπνος επιστρέφει σε γενικές γραμμές χωρίς καμία παρέμβαση, δεν ανησυχεί και τόσο απ’ αυτό το θέμα. Στη φάση που η ψύχωση υποχωρεί ο ύπνος δίνει την εντύπωση ότι είναι επιφανειακός και γεμάτος τρύπες. Η ψύχωση έχει περάσει πλήρως όταν ο ύπνος είναι βαθύς και έχει όνειρα. Έτσι λέει τουλάχιστον η εμπειρία μας.

***

«...Τώρα είναι καλό να καθαρίζεις καμιά πατάτα...»

Όταν ο ασθενής είναι πια στο σημείο να βρίσκεται στην πραγματικότητα για περισσότερο από κάποιες στιγμές, πρέπει να το αξιοποιήσουμε. Τώρα είναι καλό να καθαρίσει καμιά πατάτα, να σκουπίσει την κουζίνα και άλλα τέτοια. Γιατί έτσι αρχίζει να καλλιεργείται μια μικρή επαφή με την πραγματικότητα.

Ο καθένας που συνοδεύει κάποιον φίλο σ’ αυτό το ταξίδι της ψύχωσης ζει καταστάσεις που συχνά τον φοβίζουν. Όποιος όμως έχει βιώσει επανειλημμένα μια ψύχωση, αντιμετωπίζει το όλο θέμα με μια νηφαλιότητα και ηρεμία. Ο φόβος που ίσως νιώσει ο συνοδός εξισορροπείται στην πράξη από τον ασθενή. Αυτός λέει για παράδειγμα ξαφνικά πράγματα όπως: «καλά που είσαι εδώ!» ή «πόσον καιρό είμαι σ’ αυτή τη φάση;» Είναι στιγμές που βρίσκεται στην πραγματικότητα και προσπαθεί να προσανατολιστεί μέσα σ’ αυτή.

Όταν φεύγουν οι ψυχωτικές «ταινίες», όταν οι παραισθήσεις διαλύονται ή δεν είναι πια τόσο ανησυχητικές, όταν ο ασθενής κοιμάται πια σε συνέχεια αρκετές ώρες, τότε επιτέλους συνειδητοποιεί τι κάνουν οι φίλοι του γι’ αυτόν. Καταλαβαίνει τότε πως κι αυτοί χρειάζονται προσωπικό χρόνο για τις δουλειές τους. Δε χρειάζεται μια διαρκής εικοσιτετράωρη συνοδεία. Ωστόσο παίρνει μερικές εβδομάδες μέχρι να χάσει κάπως την σημασία του αυτό που βιώθηκε. Σ’ αυτή τη φάση – αν δεν παίρνω ψυχοφάρμακα που με ναρκώνουν – ξαναβιώνω το σώμα μου. Είναι σαν να φτάνω από ένα μακρύ, επικίνδυνο ταξίδι πίσω στον εαυτό μου. Σκοτώνομαι τότε στη δουλειά, για να μπορέσω να κοιμηθώ συνεχόμενα όλη τη νύχτα.

Σ’ αυτή τη φάση είναι καλό να μην έχει κανείς απαιτήσεις από μένα και να έχω την ησυχία μου. Γι’ αυτό και αποφεύγω τις δημόσιες εμφανίσεις. Νιώθω καλύτερα στον κήπο μου και με τα κατοικίδια ζώα μου. Τις απαραίτητες δουλειές του σπιτιού μπορώ να τις κάνω αργά και χωρίς άγχος. Χρειάζομαι πολύ χρόνο για τον εαυτό μου. Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης νιώθω ευτυχισμένη. Χαίρομαι που ζω.

Μια ψύχωση, την οποία έχω βιώσει χωρίς ψυχιατρείο και χωρίς τη λήψη νευροληπτικών έχει για μένα μια εντελώς άλλη ποιότητα. Είμαι σίγουρη ότι πολλοί ψυχίατροι το γνωρίζουν αυτό! Όλοι αυτοί που εργάζονται σε πλαίσια εναλλακτικά των ψυχιατρικών κλινικών, όλοι αυτοί μοιάζει να το γνωρίζουν!

Όταν πολύ αργότερα έμαθα για το μοντέλο «Σωτηρία», για το Windhorse και άλλα εναλλακτικά προγράμματα, όταν διάβασα τα βιβλία του Stanislav Grof και του Podvol, τότε κατάλαβα ότι η δουλειά που γίνεται στα διάφορα εναλλακτικά πλαίσια μοιάζει πάρα πολύ μ’ αυτό που κάναμε εμείς, οι ανίδεοι ερασιτέχνες, από ένστικτο, την κρίσιμη στιγμή. Κι έτσι, ο τρόπος που βοηθήσαμε ο ένας τον άλλον δεν μπορεί να είναι λαθεμένος.

Τελειώνοντας μένει να πω, πως εμείς μάθαμε από αυτή την ιστορία. Όταν δεν απωθώ τα ψυχωσικά μου βιώματα με νευροληπτικά, έχω για τη συνέχεια πολύτιμο υλικό στα χέρια μου. Εκ των υστέρων πρέπει να διαπραγματευτώ σοβαρά τις εικόνες, τα φίλμ, τις σκηνές που έζησα, οφείλω να τις χρησιμοποιήσω. Αποτελούν τα κλειδιά για πιθανές αλλαγές. «Αν κάποιος διαπιστώσει εγκαίρως τον ερχομό μιας ψύχωσης, μπορεί και να την αποφύγει». Αυτά είναι τα λόγια μιας γνωστής μου, που ξέρει πολλά για το θέμα. Αυτήν την πληροφορία χρησιμοποιεί ο καθένας από μας με τον δικό του τρόπο. Για μένα επί παραδείγματι, αυτό σημαίνει: όταν βλέπω σκιές και κινήσεις εκεί που κανονικά δεν θα ΄πρεπε να υπάρχει τίποτα, αμέσως αποσύρομαι, δεν θέλω να μιλώ και ξαναβάζω τον εαυτό μου και τις σκέψεις μου σε σειρά. Έτσι αποφεύγω οι σκιές να μεγαλώσουν, να πάρουν μορφή και να με εμπλέξουν σε συζητήσεις.

Ο καθένας από μας έχει μάθει να προλαμβάνει εξατομικευμένα την επόμενη κρίση του, δηλαδή, με άλλα λόγια, να φροντίζει πιο συνειδητά την ποιότητα ζωής του. Στο μεταξύ δεν μένουμε πια κοντά, αλλά έχουμε επαφή και γνωρίζω ότι από το 1993 ή 1994 δεν υπήρξε σε κανέναν από μας καμιά ψυχιατρική νοσηλεία, καμιά χρήση νευροληπτικών, καμιά βαριά κατάθλιψη και κανένα άξιο να αναφερθεί ψυχωσικό επεισόδιο. Ήμασταν τυχεροί: μέχρι πέρυσι το φθινόπωρο. Μια απόπειρα αυτοκτονίας, διανυκτέρευση στο νοσοκομείο, εξαπάτηση του γιατρού για να σ΄ αφήσει να φύγεις, όλα όπως παλιά. Κι όμως αλλιώς: βγαίνοντας, ξεκίνημα μιας επώδυνης ψυχοθεραπείας εδώ και μήνες.

Συνοψίζοντας θα έλεγα ότι η βασική διαφορά ανάμεσα σε ψυχιατρικά νοσοκομεία και σε εναλλακτικά μοντέλα – κι ας είναι απλώς κάτι ερασιτεχνικό όπως στην περίπτωσή μας – μου φαίνεται να είναι η εξής: στα εναλλακτικά προγράμματα κανείς δεν μας αφαιρεί την ευθύνη του εαυτού μας, την αυτοπεποίθησή μας, την ιδιαίτερη προσωπικότητά μας. Εκεί μας δίνεται χρόνος.

Γιατί τα λέω όλ’ αυτά και πού θέλω να καταλήξω: είμαι ευγνώμων για οτιδήποτε εναλλακτικό.

Ρεγγίνα Μπελλιόν

⁽¹⁾ Μετφρ. Από τα Γερμανικά από το περιοδικό “Soziale Psychiatrie“, 01/2009, σ. 26-28.
⁽²⁾ Η Ρεγγίνα Μπελλιόν είναι 67 ετών και άσκησε ως τώρα στη ζωή της διάφορα επαγγέλματα: βιομηχανική εργάτρια, δασκάλα κ.α. Σήμερα είναι συνταξιούχος και απολαμβάνει το να καλλιεργεί στον κήπο της λουλούδια και λαχανικά, ζώντας κοντά στη Βρέμη. Στα ελληνικά είναι δημοσιευμένο ένα ακόμα άρθρο της στο βιβλίο των Λέμαν &Εμμανουηλίδου, «Βγαίνοντας από τα Ψυχοφάρμακα», εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2008.

Τι δε με βοηθάει όταν τρελαίνομαι

«…Τι (δε) με βοηθάει,
όταν τρελαίνομαι…»

Δείγματα γραφής δημοσιευμένα στο διαδίκτυο (2000-2002)



Απόδοση από τα γερμανικά στα ελληνικά:
Εμμανουηλίδου Άννα




Προσχέδιο για έναν οδηγό
διαπραγμάτευσης με την τρέλα
Συνταγμένο από ομάδα αυτοβοήθειας προσώπων με ψυχωσική-ψυχιατρική εμπειρία (Σεπτέμβρης 2002)


Η τρέλα είναι κάτι πολύ διαφορετικό, όμως δεν είναι ούτε πρέπει να γίνει κατ’ ανάγκη αρρώστεια. Η τρέλα μπορεί να μας βοηθήσει να μάθουμε περισσότερα για τον εαυτό μας, να γνωρίσουμε νέους τρόπους σκέψης και να απελευθερώσει δημιουργικότητα και φαντασία. Μπορεί όμως να προκαλέσει και πόνο, να καταστρέψει τις σχέσεις και τις κοινωνικές βάσεις μας, να οδηγήσει στο ψυχιατρείο και στην χειρότερη περίπτωση να προκαλέσει τον θάνατο. Η συνηθισμένη ερώτηση στην ψυχιατρική είναι: πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί καλύτερα η τρέλα; Η συνηθέστερη απάντηση είναι: με ψυχοφάρμακα και συμπληρωματικά με κάποια κοινωνιοθεραπευτικά προγράμματα. Σ’ αυτήν την άποψη θέλουμε να αντιπαραθέσουμε την παρακάτω θέση:
Η τρέλα είναι μια ικανότητα, μια ικανότητα όμως με την οποία πρέπει κανείς να μάθει να ζει. Το να ανοίξει κανείς πόλεμο με την τρέλα είναι λοιπόν σαν να ανοίγει πόλεμο με τον ίδιο του τον εαυτό. Το να αφήσει κανείς στην άκρη το οπλοστάσιο που στο μεταξύ έχει δημιουργηθεί εναντίον της τρέλας (π.χ. τα ψυχοφάρμακα) και να αναζητήσει έναν διαφορετικό, πιο ειρηνικό δρόμο είναι κουραστικό και χρειάζεται πολλή δουλειά. Δεν λειτουργεί επίσης τοσο γρήγορα. Με αυτό το έντυπο θέλουμε να ξεκινήσουμε μια προσπάθεια να μαζέψουμε τη γνώση και την εμπειρία των ανθρώπων που έχουν έρθει σε επαφή με την ψυχιατρική σχετικά με το πώς μπορεί να καθοδηγηθεί η τρέλα.


Α) ΠΡΟΛΗΨΗ

Η τρέλα δεν έρχεται ποτέ χωρίς λόγο και στα καλά καθούμενα, ακόμα κι αν μερικές φορές μοιάζει να είναι έτσι. Πολύ συχνά παίζουν ένα ρόλο βιώματα της παιδικής ηλικίας, αλλά και σύγχρονα γενογότα της ζωής μπορούν να προσφέρουν αφορμές.
Εδώ παραθέτουμε έναν κατάλογο από γεγονότα ζωής, που μπορούν να αυξήσουν την πιθανότητα εκδήλωσης της τρέλας.
α) κοινωνική απομόνωση
β) μη ικανοποιητική συνθήκη εργασίας
γ) υπερβολικά πολύ ή υπερβολικά λίγο στρες
δ) συγκρούσεις, ευθείες ή συγκαλυμμένες, με πρόσωπα του κοντινού περιβάλλοντος
ε) προβλήματα επιβίωσης, όπως τεράστια χρέη, έλλειψη στέγης κλπ.
στ) το να μην μπορεί ή να μην θέλει κανείς να μιλήσει με άλλους ανθρώπους για τα προβλήματά του
ζ) ερεθίσματα, που οδηγούν στο να αναβιωθούν παιδικά τραύματα
η) απώλεια ανθρώπων του στενού συναισθηματικού περιβάλλοντος
θ) πρόσφατες τραυματικές εμπειρίες
ι) έρωτας, αγάπη χωρίς ανταπόκριση.

Αν τώρα συνδυαστούν περισσότεροι από ένας από τους παραπάνω παράγοντες, τρελλαινόμαστε, η παρούσα συνθήκη ζωής γίνεται όλο και πιο ανυπόφορη, δεν βλέπουμε καμιά διέξοδο ή δυνατότητα λύσης και τότε συμβαίνει, ξαφνικά ή σταδιακά, εμφανώς ή λιγότερο εμφανώς: αρχίζουμε να αλλάζουμε κόσμους. Η τρέλα από μόνη της είναι μια πολύτιμη ικανότητα, μπορεί να μας προστατεύσει σε συνθήκες κατά τα άλλα ανυπόφορες, αλλά και να μας οδηγήσει σε νέες γνώσεις γύρω από τον εαυτό μας και τους άλλους, γιατί στην τρέλα αναδύονται συνήθως επιθυμίες, φόβοι, μνήμες και καταπιεσμένα συναισθήματα σε κωδικοποιημένη μορφή.
Παρόλ’ αυτά η μη ελεγχόμενη τρέλα αποτελεί επίσης μια απειλή.
Παρακάτω αναφέρονται ορισμένα πράγματα, που είναι σημαντικά για να προλάβουμε την εκδήλωσή της.
- Να αφουγκραζόμαστε καθημερινά και να ρωτάμε τον εαυτό μας : είμαι ευχαριστημένος-η με την ζωή που ζω; Υπάρχουν πράγματα που θέλω να αλλάξω;
- Πώς θα μπορούσα να τα αλλάξω; Υπάρχουν άθρωποι, που μπορούν να με στηρίξουν και να με ενθαρρύνουν σ’ αυτό;
- Όταν έχω επιθυμίες, οι οποίες εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων δεν μπορούν να ικανοποιηθούν, υπάρχει ίσως κάποια παρόμοια ή κάποια μικρότερη επιθυμία, την οποία να μπορώ να ικανοποιήσω;
- Ίσως ο σημαντικότερος παράγοντας για την πρόληψη είναι το να έχουμε έναν κύκλο φίλων ή γνωστών, με τους οποίους αισθανόμαστε καλά και μπορούμε να συζητήσουμε τις δυσκολίες μας, αλλά και τις χαρές της ζωής μας. Εδώ μπορεί να είναι για παράδειγμα βοηθητική η σύνδεσή μας με μια ομάδα αυτοβοήθειας, ή η επαφή μας με ανθρώπους που έχουν τα ίδια χόμπυ ή παρόμοια ενδιαφέροντα με μας.

Εκτός απ’ αυτά υπάρχουν συγκεκριμένες τεχνικές, που χρησιμοποιούν εξατομικευμένα μερικοί άνθρωποι και μπορούν να είναι βοηθητικές και για άλλους, όπου αυτό που ισχύει είναι γενικά να δοκιμάζει κανείς τι του κάνει.

1. Κατασκευή μιας λίστας για την περίπτωση της κρίσης

Ανακαλώ στην μνήμη μου την τελευταία μου κρίση και σκέφτομαι τι με βοήθησε και τι με έβλαψε τότε και κατασκευάζω με βάση αυτές τις εμπειρίες έναν κατάλογο από πράγματα, που μπορώ να κάνω σε περίπτωση κρίσης. Εδώ ένα παράδειγμα (βεβαίως εννοείται ότι αυτή η λίστα πρέπει να κατασκευαστεί εντελώς εξατομικευμένα):
α) μου φτιάχνω ένα τσάι ή κακάο
β) τηλεφωνώ τον Ρίχαρντ και του ζητώ να περάσει από το σπίτι μου αν μπορεί. Αν δεν απαντήσει στο τηλέφωνο, τηλεφωνώ τη Μαρτίνα (τηλ.//////) ή την Στέφανι (τηλ../////).
γ) δεν βγαίνω έξω
δ) δεν τηλεφωνώ τους γονείς μου
ε) κάνω ένα μπάνιο
στ) προσπαθώ να ξεχαστώ βλέποντας τηλεόραση ή συγυρίζοντας το σπίτι.

2. Εξασφάλισε τον εαυτό σου σε περίπτωση εισαγωγής στο ψυχιατρείο με ένα Θεραπευτικό Συμβόλαιο ή/και τον καθορισμό ενός προσώπου εμπιστοσύνης, που θα ρυθμίζει τις υποθέσεις σου για το διάστημα που εσύ δεν θα μπορείς.


3. Αλλαγή διατροφής

Σε πολλούς ανθρώπους μπορούν κάποιες αλλαγές στην διατροφή να έχουν ένα σταθεροποιητικό αποτέλεσμα (αν δεν φτάσει κανείς σε υπερβολές). Έτσι μπορεί για παράδειγμα η μείωση της ζάχαρης σε περίοδο κατάθλιψης να έχει θετική επίδραση. Σε ανθρώπους που είναι επιβαρυμένοι π.χ. από παλαιότερες τραυματικές εμπειρίες, μπορεί να βοηθήσει η συστηματική πρόσληψη μετάλλων, κυρίως μαγνησίου. Ακραίες αλλαγές στην διατροφή είναι συνήθως ακατάλληλες για πρόληψη, αντίθετα μπορούν να οδηγήσουν σε αποσταθεροποίηση. Για παράδειγμα πρέπει να είναι κανείς πολύ προσεκτικός με δίαιτες απόλυτης νηστείας. Για όλους τους ανθρώπους ισχύει ότι μια διατροφή πλούσια σε λαχανικά και φρούτα κάνει πάντα καλό στην υγεία τους.

4. Φροντίδα του σώματος

Κίνηση: ψάξε να βρεις ποια μορφή σωματικής κίνησης σου κάνει καλό και σε ευχαριστεί.: περίπατος, γιόγκα, καλύμπι, χορός, ποδήλατο, γυμναστική κλπ.
Χαλάρωση: βρες χρόνο για χαλαρωτικά πράγματα, όπως πχ. Ένα ζεστό μπάνιο, σάουνα, μουσική κλπ.

5. Να επιτρέπεις στην καθημερινότητά σου τρέλες μικροτερης έκτασης

Για μερικούς ανθρώπους μπορεί να είναι βοηθητικό, το να επιτρέπουν στον εαυτό τους συνειδητά να ζούν καταστάσεις μικρής τρέλας, ειδικά για ανθρώπους που βιιώνουν θετικά την τρέλα τους. Οι μορφές με τις οποίες μπορεί να προκύψει αυτό είναι πολύ διαφορετικές. Π.χ. να προγραμματιστούν συγκεκριμένες ώρες μέσα στην μέρα όπου μπορεί κάποιος να αφεθεί στην διαφορετική αυτή εμπειρία, μέσω π.χ. της τέχνης (ζωγραφική, γραφή ή μοντελισμός). Μ’ αυτούς τους τρόπους μπορεί κανείς να εκφράσει περιεχόμενα της τρέλας, να ονειρευτεί, να αφήσει την ψυχή του ελεύθερη. Σ’ όλ’ αυτά είναι πολύ σημαντικός ο χρονικός περιορισμός, διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος να ξεφύγει η κατάσταση από τον έλεγχο.


6. Να μην αγνοείς συναισθήματα και συγκρούσεις

Μερικές φορές έχει βεβαίως νόημα να αγνοεί κανείς τα συναισθήματά του, από την άλλη πλευρά όμως μπορεί να γίνει επικίνδυνο, όταν γίνεται συνεχώς. Το ίδιο ισχύει και για την αντιμετώπιση συγκρούσεων, ειδικά με ανθρώπους του κοντινού συναισθηματικά περιβάλλοντος. Θυμός που δεν εκφράζεται, υπόγειο αίσθημα ανικανοποίητου, ασαφείς σχέσεις, όλ’ αυτά είναι επιβαρυντικά για την ψυχή. Συμβάλλει επομένως στην πρόληψη να παίρνει κανείς σοβαρά τα συναισθήματά του και να μην αναβάλει επ’ αόριστον το ξεκαθάρισμα συγκρούσεων.


7. Ψυχοθεραπεία (θεραπεία μέσω συνομιλίας)

Μερικοί άνθρωποι μπορούν να βοηθηθούν από την ψυχοθεραπεία, υπάρχουν όμως μορφές ψυχοθεραπείας που μπορούν και να βλάψουν, καθώς είναι δυνατόν να συμβάλουν στην εκδήλωση ψυχώσεων. Γι’ αυτό και η απόφαση σ’ αυτόν τον τομέα είναι αρκετά περίπλοκη. Παρακάτω γίνονται μερικές συστάσεις για να βοηθηθεί κανείς στη λήψη μιας τέτοιας απόφασης.
1. Συζήτησε τα υπέρ και τα κατά μιας τέτοιας απόφασης με ανθρώπους που σε ξέρουν καλά και πάρε διάφορες γνώμες πάνω σ’ αυτό.
2. Συζήτησε την ιδέα σου με έναν επαγγελματία της εμπιστοσύνης σου, ο οποίος μπορεί να σε πληροφορήσει για τις διάφορες θεραπευτικές προσεγγίσεις και να σκεφτεί μαζί σου ποιοι θεραπευτές θα μπορούσαν να είναι υποψήφιοι της εμπιστοσύνης σου.
3. Σε κάθε περίπτωση κάνε κάποια ραντεβού γνωριμίας με διάφορους θεραπευτές και πάρε μαζί σου μια λίστα ερωτήσεων, που σου είναι σημαντικές (π.χ. σχετικά με την εκπαίδευση του θεραπευτή, με το αν έχει ήδη στο παρελθόν δουλέψει με ανθρώπους με παρόμοια προβλήματα με τα δικά σου, σχετικά με τη στάση του απέναντι στο ψυχιατρείο και τα ψυχοφάρμακα κλπ).
4. Πάρε χρόνο για την απόφασή σου και αποφάσισε σύμφωνα με το συναίσθημά σου για το πρόσωπο του θεραπευτή. Μπορείς να φανταστείς ν’ αναπτύσσεις σχέση εμπιστοσύνης μ’ αυτό το πρόσωπο;


Ιδιαίτερα επικίνδυνες μπορούν να είναι μορφές θεραπείας που συνδέονται με εσωτερισμό και άλλες σχετικές θεωρίες: π.χ. η λεγόμενη θεραπεία της κραυγής (Schreitherapie), Αναβίωση της Γέννησης σε σεμινάρια Σαββατοκύριακου, Σεμινάρια επιστροφής στο παρελθόν, πνευματικοί Θεραπευτές κλπ. Όμως και στις λεγόμενες σοβαρές μορφές θεραπείας υπάρχουν κίνδυνοι, αν ο θεραπευτής δεν γνωρίζει καλά το αντικείμενό του και δεν είναι πρόθυμος να προσαρμόσει τις μεθόδους του στις ανάγκες του πελάτη του. Γι’ αυτά όλα είναι επειγόντως αναγκαίο να εξετάσει κανείς πολύ αναλυτικά την επιλογή ενός θεραπευτή.



8. Ψυχοφάρμακα


Αν δεν έχετε πάρει ακόμα ψυχοφάρμακα:
Πολλοί ψυχίατροι συνιστούν προληπτικά μια λεγόμενη μακροχρόνια λήψη ψυχοφαρμάκων με διάρκεια τουλάχιστον 5 ετών. Σ’ αυτή τη σύσταση πρέπει να είναι κανείς ιδιαίτερα προσεκτικός. Τα ψυχοφάρμακα είναι τα πιο επικίνδυνα φάρμακα, που έχει εφεύρει έως τώρα η ιατρική. Εκτός από τις βλάβες που προκαλούν στην υγεία, πολλές φορές δεν αποζημιώνεται καν το πρόσωπο που τα παίρνει, μια και οι κρίσεις εξακολουθούν να έρχονται παρά τη λήψη των φαρμάκων και μάλιστα συχνά εξαιτίας τους. Επειδή ο οργανισμός έχει εθιστεί στα φάρμακα πρέπει τόσο η κρίση να αντιμετωπιστεί με μια υψηλή δόση (αν κάποιος έχει αποφασίσει να πάρει φάρμακα). Αυτό που επιπλέον συμβαίνει είναι ότι με τα φάρμακα παραλύει το αυτοθεραπευτικό δυναμικό του ατόμου και δεν μπορεί πια να ασκηθεί τρόποντινα. Φυσικά υπάρχουν μορφές της τρέλας, όπου μια μακροπρόθεσμη λήψη φαρμάκων αποτελεί το μικρότερο κακό. Σε κάθε περίπτωση καλό είναι να σκεφτεί κανείς πολύ καλά πριν πάρει την απόφαση για μια τέτοια φαρμακοθεραπεία διαρκείας.
Και αυτό που οπωσδήποτε ισχύει είναι ότι τα ψυχοφάρμακα έχουν υποστηρικτική και όχι θεραπευτική δράση.

Αν παίρνετε εδώ και καιρό ψυχοφάρμακα:
Είναι σημαντικό να αναρωτιέστε πότε-πότε αν η συστηματική λήψη τους έχει κάποιο ουσιαστικό νόημα. Συχνά οι άνθρωποι παίρνουν πολύ υψηλές δόσεις φαρμάκων για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα – ενίοτε επί δεκαετίες.

Αν αποφασίσετε να κόψετε τα φάρμακα: είναι σαφώς επικίνδυνο να γίνει ξαφνικά, ειδικά αν πρόκεται για υψηλές δόσεις και / ή πολλά διαφορετικά είδη ταυτόχρονα. Επίσης επικίνδυνη είναι η διακοπή σε περιόδους κατά τις οποίες είσαι εκτεθειμένος σε στρεσογόνες εξωτερικές συνθήκες ή σε μια οξεία ψυχική κρίση, που δεν οφείλεται στη λήψη των φαρμάκων. Σε περίπτωση διακοπής συνιστάται η σταδιακή μείωση και είναι πολύ σημαντικό να δώσεις το χρόνο που χρειάζεται το σώμα σου για την προσαρμογή και να συμβουλευτείς έναν ειδικό της εμπιστοσύνης σου. Την διαδικασία της αποτοξίνωσης μπορείς να την συνοδεύσεις υποστηρικτικά και με φυτικά παρασκευάσματα.


Β) ΝΑ ΚΑΤΑΛΑΒΕΙΣ ΠΟΤΕ ΞΕΚΙΝΑΕΙ...

Μια σημαντική προϋπόθεση για να ελέγξεις την τρέλα είναι να το αισθάνεσαι έγκαιρα όταν διατρέχεις τον κίνδυνο να σου στρίψει...Είναι σημαντικό να θυμάσαι πώς ήταν ως τώρα, πώς άρχισε και τι συνέβη πριν από την εκδήλωση των τρελλών συμπεριφορών. Παρόλο που και πάλι κάτι τέτοιο είναι διαφορετικό για τον καθένα, υπάρχει ένας κατάλογος από συχνά εμφανιζόμενα σημάδια, που προειδοποιούν για τον ερχομό μιας κρίσης.

1. Αυξανόμενες διαταραχές ύπνου
2. Αλλαγές στην αντίληψη

Όπως π.χ.: το να νιώθει κανείς όλο και περισσότερο σε κατάσταση έκστασης. Το να διαισθάνεται νοηματικές συνδέσεις παντού, να αντιλαμβάνεται με υπερβολική ενάργεια όλες τις λεπτομέρειες του περιβάλλοντός του, να αλλάζει η ευαισθησία του στους θορύβους και στην οπτική αντίληψη, πχ να βλέπει πολύ εντονότερα τα χρώματα. Οι άνθρωποι μοιάζουν διαφορετικοί, ξένοι, απειλητικοί, γελοίοι, σαν να προέρχονται από άλλον πλανήτη κλπ.

3. Αλλαγές στην σκέψη

Οι σκέψεις μοιάζουν να εξελίσσονται πολύ γρηγορότερα ή πολύ πιο αργά, να στρέφονται πάντα γύρω από ένα και το ίδιο πράγμα, χωρίς να μπορεί κανείς να το αποφύγει. Κυριαρχεί το συναίσθημα ότι δεν έχεις πια καθόλου σκέψεις. Η εντατική ενασχόληση με φιλοσοφικά ή πνευματικά θέματα και το αίσθημα ότι ζεις την μια επιφώτηση μετά την άλλη.

4. Αλλαγές στην αντίληψη του σώματος

Η εγκατάλειψη του ίδιου σου του σώματος, αδυναμία να νιώσεις οτιδήποτε σωματικά.


5. Αλλαγές στην συμπεριφορά

- ακραία απόσυρση από τον εξωτερικό κόσμο
- μια ακατανίκητη ανάγκη να μιλάς ασταμάτητα
- ξαφνικό πάθος να συλλέγεις αντικείμενα
- το αίσθημα, ότι πρέπει να πείσεις το περιβάλλον σου για μια συγκεκριμένη ιδέα
- απροθυμία να πάς στη δουλειά


6. Αλλαγές στην συμπεριφορά των άλλων ανθρώπων

- ο εργοδότης σου σε συμβουλεύει να πάρεις άδεια
- οι φίλοι σου θεωρούν ότι θα ‘πρεπε να πας σε γιατρό
- γνωστοί σε ρωτούν αν πήρες ναρκωτικά
Ξαφνικά αρχίζεις να γνωρίζεις έναν σωρό νέους ανθρώπους, ενώ οι φίλοι και οι γνωστοί σου αποφεύγουν την επαφή μαζί σου.

Όλα τα παραπάνω μπορούν να είναι προάγγελοι μιας επερχόμενης κρίσης τρέλας, όχι όμως αναγκαστικά. Είναι επίσης σημαντικό να ξεκαθαρίσεις στον εαυτό σου ότι αυτά ή άλλα σημάδια δεν οδηγούν αναπόφευκτα σε τρέλα. Κρίσεις διαφόρων ειδών είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής όλων των ανθρώπων και πολύ συχνά δεν κλιμακώνεται μια μεγαλύτερη κρίση μόνο και μόνο επειδή εμφανίστηκαν τα παραπάνω σημεία. Επομένως δεν χρειάζεται πανικός, μόνο αυξημένη προσοχή.


ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ

Άνθρωποι

΄Οταν νιώθεις ότι διατρέχεις τον κίνδυνο να σου στρίψει μίλα με κάποιον που εμπιστεύεσαι. Μην κρύβεσαι ολοκληρωτικά, αλλά και μην τιμάς με τον τρόπο σου αδιάκριτα όλους τους ανθρώπους, θέλοντας να τους μιλήσεις για το πρόβλημά σου, ανεξάρτητα από το αν αυτοί θέλουν ή όχι. Αναζήτησε ανθρώπους, που είναι πρόθυμοι να ασχοληθούν με ηρεμία με τιςδυσκολίες σου. Απόφυγε επαφές που σε επιβαρύνουν, όπως π.χ. την πατρική σου οικογένεια, ανθρώπους που έχουν την τάση να σε πληγώνουν ή άλλους που βρίσκεις κουραστικούς.

Ηρεμία

Μείωσε τις συνηθισμένες σου δραστηριότητες και κάνε στον εαυτό σου δώρο οτιδήποτε νιώθεις ότι σου κάνει καλό, όπως π.χ. να χαλαρώσεις σε ένα ήσυχο μέρος όπου νιώθεις καλά ή να φας το αγαπημένο σου φαγητό.

Μην χάνεις την καθημερινότητα εντελώς από το οπτικό σου πεδίο

Ακόμα κι όταν η καθημερινότητα σου φαίνεται επιβαρυντική, βαρετή, κοινότυπη ή ασήμαντη, είναι τις περισσότερες φορές βοηθητικό να κρατάς την προσοχή σου παρόλ’ αυτά εστιασμένη στην καθημερινή ρουτίνα. Σε ποιο βαθμό και με ποιον τρόπο διαφέρει φυσικά από άτομο σε άτομο. Για κάποιους βοηθάει το να μαγειρέψουν ή να καθαρίσουν το σπίτι, άλλους το να πιουν ένα φλυτζάνι τσάι με τον γείτονα και να συζητήσουν για οτιδήποτε. ΄Ο, τι και να είναι αυτό σ’ αυτή τη φάση είναι πολύ σημαντικό να κρατήσεις την επαφή με ό,τι είναι για σένα φυσιολογικότητα, ακόμα κι αν εσωτερικά απασχολείσαι με πιο ουσιώδη αισθήματα και σκέψεις. Προσπάθησε να διατηρήσεις μια οποιαδήποτε μορφή καθημερινότητας.

Ενασχόληση με κάτι άσχετο

Πολλοί βοηθούνται με στρατηγικές που τους κάνουν να ξεχνιούνται, όπως π.χ. τηλεόραση, πλέξιμο, επιδιόρθωση αυτοκινήτων, παιχνίδι κλπ.

Μετρημένη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών

Σ’ αυτή τη φάση πρέπει να προσέξεις πολύ κάθε είδους ναρκωτικά, ακόμα κι αν πρόκειται μόνο για καφέ, αλκοόλ ή ψυχοφάρμακα. Από την άλλη πλευρά μπορεί και η συνειδητή χρήση ναρκωτικών (εξαρτησιογόνων) ουσιών σε μικρές δόσεις να είναι απαραίτητη, για να σταματήσει μια επέκταση της τρέλας. Ειδικά όταν συμπτώματα, όπως αυπνίες, ανησυχία, φόβος κλπ παίρνουν ένα δυσανάλογο μέγεθος, υπάρχει ο κίνδυνος να συντονιστούν οι πνευματικές διαδικασίες με την σωματική εξάντληση και να κλιμακωθεί η κρίση. Εδώ μπορεί πράγματι να είναι χρήσιμο, καταρχήν να ηρεμήσει κανείς το σωμα του με εξωτερικούς τρόπους.
Φυτικά παρασκευάσματα
Αλκοόλ
Ψυχοφάρμακα
..........................................


Γ) ΟΤΑΝ ΕΙΣΑΙ ΣΕ ΚΡΙΣΗ

Σε πολλούς ανθρώπους με ψυχιατρική εμπειρία υπάρχει σε μια ψυχική κρίση ένα συγκεκριμένο σημείο εσωτερικής διέγερσης, το οποίο αν το υπερβούν φτάνουν σ’ αυτό που είναι γνωστό ως ψύχωση, τρέλα κλπ. Αυτό που διακρίνει αυτές τις καταστάσεις από άλλες μορφές κρίσης είναι ότι έχει συμβεί ένα άλμα από την συνηθισμένη πραγματικότητα. Αν αυτό συμβεί και βρίσκεται κανείς στο χάος των συναισθημάτων, των σκέψεων και των ιδεών του, και ο κόσμος έχει περιστραφεί κατά 180 μοίρες, όταν κάποιος σχετίζει τα πάντα με τον εαυτό του και τίποτα δεν είναι πια όπως ήταν, όταν όλα τα σημαντικά έγιναν ασήμαντα, τότε η πρώτη προτεραιότητα είναι η εξασφάλιση της επιβίωσης (εννοώντας και την κοινωνική επιβίωση).
Και εδώ είναι σημαντικό καταρχήν να καταλάβει κανείς και να παραδεχτεί ότι πράγματι είναι μέσα στην ψύχωση. Από τι και πώς θα το καταλάβει κανείς εξαρτάται βεβαίως και πάλι από το άτομο.
Παρόλ’ αυτά, ιδού μερικά παραδείγματα:

1. Ένα ξαφνικό αίσθημα ανακούφισης στα πλαίσια μιας σοβαρής κρίσης. Φόβοι και άλλα παρόμοια συναισθήματα, που υπήρχαν πριν, μοιάζουν σαν να εξαφανίστηκαν με μιας. Ο άνθρωπος νιώθει πως βρίσκεται στον 7ο ουρανό και φτάνει σε νέες πνευματικές αποκαλύψεις την μια μετά την άλλη. Κάθε είδος απελπισίας έχει εξαφανιστεί. Ίσως να αντιλαμβάνεται, ωστόσο ασαφώς, ότι οι υπόλοιποι άνθρωποι δεν αντιδρούν με τον αναμένοντα ενθουσιασμό στις ιδιοφυείς του ιδέες.
2. Το άτομο δεν μπορεί να σηκωθεί καθόλου από το κρεβάτι, κάθε κίνηση μετατρέπεται σε βασανιστήριο, αισθάνεται σαν ο χειρότερος άνθρωπος στη γη ή του είναι όλα εντελώς αδιάφορα, η αίσθηση του χρόνου εξαφανίζεται, το σπίτι παραμελείται, η αλληλογραφία μαζεύεται σε κάποια γωνιά χωρίς ποτέ να ανοιχτεί κλπ.
3. Φωνές και Εικόνες αρχίζουν να τον κυνηγούν, πιθανόν να ακούει κανείς και φωνές, που τον διατάζουν να αυτοκτονήσει ή κάτι τέτοιο. Δεν υπάρχουν πια διαλείμματα ανάμεσα στις επιμέρους οπτασίες και το άτομο δεν έχει πια δύναμη ή ενδιαφέρον για τίποτ’ άλλο. Αποσύρεται εντελώς και δεν βγαίνει πια καθόλου απ’ το σπίτι.
4. Ιδέες και φαντασίες που υπήρχαν παλιά, ότι π.χ. το άτομο παρακολουθείται από μια ξένη δύναμη, γίνονται απόλυτη βεβαιότητα. Κάθε μέρα βρίσκει κανείς νέες αποδείξεις γι’ αυτό.

Αν το έχει καταφέρει να δεις και να δεχθείς ότι βρίσκεσαι μέσα στην ψύχωση, έχεις ήδη κάνει ένα τεράστιο βήμα, για να ξαναβγείς. Κατ’αρχήν είναι σημαντικό να σιγουρέψεις την επιβίωση. Ανεξάρτητα από το αν θα καταφύγεις σε κάποια κλινική ή όχι, χρειάζεσαι έναν χώρο προστασίας και φροντίδας, που πρέπει τώρα να οργανώσεις. Σ’ αυτό χρειάζεσαι βοήθεια.

Λοιπόν:
1. Ενημέρωσε τουλάχιστον ένα πρόσωπο της εμπιστοσύνης σου για το πώς είσαι και ζήτα βοήθεια. Είναι φυσικά προτιμότερο αν μπορείς να είσαι σίγουρος/-η ότι αυτό το πρόσωπο θα αντιδράσει με ηρεμία στο γεγονός και δεν θα θελήσει να σου κάνει αμέσως εισαγωγή στο ψυχιατρείο. Παρακάλεσε αυτό το πρόσωπο να σε βοηθήσει στα απαραίτητα.
2. Πάρε αναρρωτική άδεια από την δουλειά σου. Αν πας σ’ αυτήν την κατάσταση στη δουλειά θέτεις σε κίνδυνο τη θέση εργασίας σου, γι’ αυτό ακόμα κι αν δεν νιώθεις καθόλου μα καθόλου άρρωστος φρόντισε να εξασφαλίσεις μια αναρρωτική άδεια.
3. Αν έχεις παιδιά: σ’ αυτή τη φάση χρειάζεσαι λιγότερη επιβάρυνση και τα παιδιά σου ασφάλεια, γι’αυτό φρόντισε να βρεις ένα πρόσωπο που μπορεί να τα φροντίσει (γιαγιά, θεία, φίλη κλπ).
4. Φρόντισε να βρεις έναν προστατευμένο χώρο μέχρι να περάσει η κρίση.

α) αν μείνεις στο σπίτι σου: χρειάζεσαι οπωσδήποτε ανθρώπους, που θα σε συνοδεύσουν σ’ αυτήν την εμπειρία. Το να περάσεις μια κρίση μόνος-η είναι υπερβολικά επικίνδυνο και πιο επώδυνο απ’ όσο χρειάζεται.
Αν έχει την τύχη να γνωρίζεις ένα ή περισσότερα πρόσωπα που είναι πρόθυμα να σε συνοδεύσουν, μπορείς να περάσεις αυτήν την φάση χωρίς ψυχιατρική εισαγωγή. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να μιλάς τουλάχιστον μία φορά τη μέρα με κάποιον. Υπό συνθήκες (αν σε σένα επιδρούν με τον επιθυμητό τρόπο ή αν τα αντέχεις οργανικά) συνιστάται η λήψη ψυχοφαρμάκων, σύμφωνα με την αρχή του το μη χείρον βέλτιστον. Αν το αποφασίσεις πάρει μαζί σου στην επίσκεψή σου στον ψυχίατρο κάποιον μαζί σου, που μπορεί να σε υποστηρίξει στο να πάρεις αυτό που θέλεις.

β) αν θέλεις ή αναγκάζεσαι να πας σε μια ψυχιατρική κλινική:
κι εδώ ισχύει ότι αν είναι δυνατόν μην το κάνεις μόνος. Σημαντικό να ξεκαθαρίσεις είναι σ’ αυτή τη φάση, ποια κλινική προσφέρει σ’ αυτήν τη φάση αυτό που χρειάζεσαι. Προτιμάς να πας σε ένα κλειστό ή σε ένα ανοιχτό τμήμα; ( Αν δεν θεωρηθεί ότι δεν απειλείσαι από αυτοκτονία, πολλές κλινικές δέχονται να σου κάνουν εισαγωγή απευθείας σε ανοιχτό τμήμα).
Αν υπάρχουν στο σπίτι σου πράγματα που πρέπει να διεκπεραιωθούν (φροντίδα κατοικίδιων ζώων, ματαίωση ραντεβού, ανοιχτοί και επείγοντες λογαριασμοί, σκουπίδια), παρακάλεσε φίλους σου να τα διεκπεραιώσουν αντί για σένα, στο βαθμό που αυτό είναι δυνατόν.

Εισαγωγή στο ψυχιατρείο

- Αν έχεις ήδη κλείσει ένα ψυχιατρικό συμβόλαιο-διαθήκη με μια κλινική είναι καλό να το θυμίσεις αυτό στους αρμόδιους της κλινικής κατά την εισαγωγή και να πάρεις μαζί σου ένα αντίγραφο.
- Αν δεν έχεις κάτι τέτοιο, πληροφόρησε την κλινική από μόνος-η ή μέσω κάποιου επαγγελματία της εμπιστοσύνης σου για τα παρακάτω θέματα:
α) Ποια φάρμακα και σε ποια δοσολογία είσαι διατεθειμένος να πάρεις και ποια δεν θα πάρεις σε καμιά περίπτωση. Αναφέρσου σε παρενέργειες και ειδικούς κινδύνους υγείας.
β) ενδεχόμενες χρονιες σωματικές ασθένειες.
γ) στο βαθμό που το γνωρίζεις ενημέρωσε την κλινική για το τι μπορεί στη δεδομένη στιγμή να σε βοηθήσει, όπως π.χ. καταρχήν πολλή ησυχία ή το αντίθετο, όσο το δυνατόν περισσότερη συζήτηση και προσοχή κλπ.

Με ποιες πληροφορίες θα έπρεπε πιθανόν να είσαι προσεκτικός-η

Σκέψεις αυτοκτονίας και αυτοτραυματισμού, καθώς και σκέψεις για τον τραυματισμό ή τη δολοφονία άλλων προσώπων. Ανάλογα με την κλινική μπορεί αυτό να γίνει αιτία για ακούσιο εγκλεισμό, στην περίπτωση που θα θελήσεις να φύγεις νωρίτερα απ’ όσο εκτιμούν οι γιατροί. Από την άλλη πλευρά είναι βεβαίως σημαντικό να μιλήσεις με κάποιον για τέτοιες σκέψεις. Είναι μια δύσκολη άσκηση ισορροπίας, από την μια πλευρά να διηγηθείς τόσα, όσα θα καταστήσουν ικανό τον συνομιλητή σου να σε βοηθήσει και από την άλλη πλευρά όχι τόσα πολλά, όσα θα προκαλούσαν τη λήψη δυσάρεστων μέτρων (αύξηση της δόσης των φαρμάκων, μεταφορά σου σε κλειστό τμήμα, καταναγκαστικό εγκλεισμό, δέσιμο κλπ.).

Για την περίπτωση καταναγκαστικού εγκλεισμού:

Μείνε όσο πιο ήσυχος-η μπορείς. Είναι βεβαίως φυσικό και απόλυτα κατανοητό να ταράζεσαι και να οργίζεσαι, τις περισσότερες όμως φορές δεν προσφέρει τίποτα το να αντισταθείς και έχει συνήθως το αντίθετο αποτέλεσμα απ’ αυτό που επιζητείς.





Αν θέλεις να φύγεις, πρέπει να κάνεις τα ακόλουθα:

1. Ζήτα σε όσο το δυνατόν πιο ήρεμο τόνο την άδεια να τηλεφωνήσεις και ενημέρωσε για την επιθυμία σου ένα πρόσωπο, το οποίο ξέρεις ότι θα σε υποστηρίξει και - αν γνωρίζεις κάποιον κατάλληλο δικηγόρο - και αυτόν.
2. Στην περίπτωση καταναγκαστικού εγκλεισμού ή έχεις ήδη μιλήσει με κάποιιν δικαστή ή πρόκειται να μιλήσεις με έναν τις αμέσως επόμενες ώρες. Αυτός αποφασίζει για τον εγκλεισμό και βγάζει μια λεγόμενη δικαστική απόφαση για μερικές εβδομάδες. Μπορείς να κάνεις ένσταση ενάντια σ’α υτήν την απόφαση ή, λίγο καιρό μετά, να αιτηθείς την δικαστική άρση της απόφασης. Στην αιτιολόγηση αυτών των αιτήσεων είναι σημαντικό να γράψεις γιατίι δεν είσαι, ή δεν είσαι πια, επικίνδυνος-η για τον εαυτό σου και τους άλλους, μια και για μια απόφαση καταναγκαστικού εγκλεισμού δεν αρκεί για αιτιολογία ότι απλά δεν είσαι στα καλά σου. Καλύτερα άφησε να σε βοηθήσει κάποιος που γνωρίζει, στην συγγραφή της ένστασης ή της αίτησης άρσης της δικαστικής απόφασης.
3. Κατά πάσα πιθανότητα θα πάρεις ψυχοφάρμακα, είναι πάρα πολύ δύσκολο να το προσβάλεις αυτό νομικά. Αν έχεις ένα ψυχιατρικό συμβόλαιο, παράπεμψε τους γιατρούς σου σ’αυτό, στην ανάγκη δίνοντάς τους να καταλάβουν, που σε περίπτωση που δεν θατο λάβουν υπόψιν στους διακινδυνεύουν να καταγγελθούν να παράβαση θεραπευτικού καθήκοντος. Αν δεν έχεις κάτι τέτοιο, προσπάθησε με όσον απλούστερο τρόπο γίνεται να έρθεις σε διαπραγματεύσεις με τον θερπάποντα ιατρό. Το καλύτερο είναι να εμπλέξεις σ’ αυτό και πρόσωπα εκτός ψυχιατρείου, που υποστηρίζουν την επιχειρηματολογία σου.
4. Σε περίπτωση που έχεις έναν νομικό αντιπρόσωπο, που έχει το δικαίωμα ορισμού του τόπου κατοικίας σου, είναι πολύ πιθανό να έχει κατατεθεί η αίτηση του καταναγκαστικού εγκλεισμού απ’ αυτόν σύμφωνα με τον αντίστοιχο νόμο. Εδώ είναι οπωσδήποτε σημαντικό να έρθεις σε επαφή με αυτό το πρόσωπο και να το ρωτήσεις πώς ο ίδιος-α ή το δικαστήριο κατέληξε σ’ αυτήν την απόφαση. Ένας λόγος μπορεί π.χ. να είναι το ότι απέρριψες την φαρμακοθεραπεία. Μερικές φορές έχει νόημα να κάνεις σ’ αυτό το θέμα κάποιους συμβιβασμούς, για να μπορέσεις να βγεις έξω. Το αργότερο όταν θα βγεις έξω, πρέπει να ζητήσεις επιστημονική υποστήριξη και συμβουλευτική, ώστε ενδεχομένως α) να αιτηθείς την άρση όλου του καθεστώτος της νομικής αντιπροσώπευσης (δικαστική απαγόρευση) β) ή την άρση της αρμοδιότητας του νομικού αντιπροσώπου να καθορίζει τον τόπο κατοικίας σου γ) ή να ζητήσεις την αντικατάσταση του αντιπροσώπου σου.

Το τι θα βοηθήσει περισσότερο σ’ αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να αποφασιστεί μόνο την κρίσιμη στιγμή και εξατομικευμένα, γι΄αυτό χρειάζεσαι σ’ αυτήν την μορφή καταναγκαστικού εγκλεισμού οπωσδήποτε μια υπεύθυνη συμβουλευτική: δικηγόρος, συνήγορος του ασθενή, αν υπάρχει, ένας συνεργάσιμος κοινωνικός λειτουργός ή κάποιος έμπειρος, που γνωρίζει παρόμοιες καταστάσεις.


Αν νιώθεις βεβαίως τρομαγμένος- η με το ότι κατέληξες στο ψυχιατρείο, κάπου όμως και ανακουφισμένος-η και γι’ αυτό δεν βιάζεσαι να φύγεις με κάθε θυσία:

Μπορείς να άρεις το καθεστώς του καταναγκαστικού εγκλεισμού με το να υπογράψεις μια συμφωνία οικειοθελούς θεραπείας. Αν δεν είσαι ικανοποιημένος-η με τα φάρμακα που παίρνεις, παράπεμψε σε πιθανό ψυχιατρικό συμβόλαιο ή διαπραγματεύσου με τον γιατρό σου, αναφέροντας τους λόγους και μέχρι τώρα εμπειρίες σου με ψυχοφάρμακα. Και εδώ ισχύει η αρχή να ενημερώσεις για όλα ένα πρόσωπο εκτός ψυχιατρείου, το οποίο θα σε υποστηρίξει.


ΟΔΗΓΙΕΣ
ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΘΟΔΗΓΗΣΕΙΣ ΤΗΝ ΤΡΕΛΑ ΚΑΙ ΝΑ ΑΠΟΦΥΓΕΙΣ ΤΙΣ ΚΡΙΣΕΙΣ

¨Ενας οδηγός συνταγμένος από ομάδες αυτοβοήθειας από το Αμβούργο και την Rhein-Ruhrgebiet


Η ΨΥΧΩΣΗ ΩΣ ΟΝΕΙΡΟ

Η συνείδηση θεωρείται από πολλούς σαν ένας κλειστός χώρος χωρίς πόρτες και παράθυρα, στον οποίο οι σκέψεις είναι μόνο σκιές στους τοίχους. Αποτελείται από όλα τα περιεχόμενα, την Εμπιστοσύνη, τη ζήλια, την ταυτότητα κ.α. μαζί. Όλ’ αυτά είναι επιμέρους στοιχεία και αν θέλω να γνωρίσω τον πυρήνα, θα πρέπει να συγκεντρώσω σ’ αυτόν όλη την προσοχή μου.
Μια μνήμη δεν βασίζεται μόνο σε προσωπικές καταστάσεις. Είναι ριζωμένη στον ίδιο μας τον πολιτισμό, στον οποίο περιέχονται και οι απόψεις μας, οι δραστηριότητες και οι απωθημένες σκέψεις μας.
Η απελευθέρωση μέσω της βίαιης λύσης κόμπων είναι για μένα κάτι που μου δίνει ανάταση και με χαλαρώνει μ’ έναν υπέροχο τρόπο. Η ενότητα της ύπαρξης πλημμυρίζει την συνείδησή μου, γιατί η Ενότητα υπερβαίνει τα όρια. Τότε η ενέργεια της ζωής ρέει με δύναμη και νιώθω όμορφα. Συγχρονισμοί και συνειρμοί κάθε είδους με συναντούν. Και τότε μπορώ να νιώσω τον σφιγμό του κόσμου. Προσωρινά νιώθω απέραντη αγάπη, νιώθω ένα με την φύση και βλέπω τα πάντα να λάμπουν με ένα χρυσό φως, μα όλ’ αυτά χάνουν γρήγορα την έντασή τους. Τότε είναι πολύ μεγάλη η πιθανότητα να δημιουργηθούν συνδέσεις με το αρρωστημένο συλλογικό ασυνείδητο, οπότε και γεννιέται μια αυξημένη προσληψιμότητα της γλώσσας των σημείων. Όταν αυτή τη ενέργεια υποχωρεί εμφανίζονται και πάλι οι παλιοί περιορισμοί. Τα παλιά προβλήματα φαίνονται τότε ακόμα πιο μεγάλα, γιατί έζησα ήδη μια κατάσταση, που θα μπορούσε να υπάρξει, αν η ζωή είναι αποδεσμευμένη απ’ αυτά. Μπορώ να ξυπνήσω και να νομίσω κατά έναν εσφαλμένο τρόπο πώς ό,τι είδα αποσπασματικά είναι μια στέρεη πραγματικότητα. Το έχω ζήσει αυτό και ίσως σκέφτομαι: Ωραία, τώρα είναι λυμένα όλα μου τα προβλήματα, όλες οι δυνατότητες ανοίγονται μπρος μου, είμαι επιτέλους ελεύθερος, βρήκα την πατρίδα μου... Δυστυχώς καταλαβαίνω πολύ γρήγορα, ότι είμαι μόλις στην αρχή. Δεν έφτασα καθόλου εκεί που ποθώ. Μερικές φορές έχω δυσκολία να αποδεχθώ αυτή την ορμητική ροή ζωικής ενέργειας. Το νευρικό μου σύστημα μπορεί να μπερδευτεί και να καταρρεύσει από την υπερβολική εισβολή αυτής της ενέργειας. Μερικές φορές ακούω φωνές από το ασυνείδητο ή έχω οράματα, που δεν μπορώ να ερμηνεύσω. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες μπορούν οι ασυνείδητες φαντασίες μου να αυτοοργανωθούν και να αποκτήσουν μια αυτονομία απέναντι στο συνειδητό, έτσι ώστε τα δύο βιώματα να εμφανίζονται σαν δυο ξεχωριστά ρεύματα το ένα πλάι στο άλλο. Ένας χείμαρρος ζωικής ενέργειας μπορεί να αποκαλύψει νέες μορφές στην προσωπικότητά μου. Το βίωμα αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αισθήσεις μεγαλείου και δύναμης, οι οποίες υπό συγκεκριμένες συνθήκες μπορεί να μπερδευτούν με ανεπεξέργαστες μνήμες της παιδικής μου ηλικίας σε σχέση μ’ αυτήν την παντοδυναμία.. Π.χ. το να νιώθεις ότι είσαι το κέντρο ενός συνολικού σχεδίου. Η ανάγκη να ζήσεις αυτήν την βασική ενότητα (δηλαδή η ανάγκη για αγάπη) έχει και τις επικίνδυνες πλευρές της. Ναρκωτικές ουσίες ή αλκοόλ με βοηθούν να ένα διάστημα να ζήσω την ψευδαίσθηση αυτής της ενότητας – ή τουλάχιστον με οδηγεί στο να μην νιώθω ακριβώς τα όριά μου, πράγμα που μου δημιουργεί ίσως μια αίσθηση ελευθερίας.
Τα όνειρα και η ψύχωση είναι μια πηγή θεραπείας. Η ψύχωση σαν μια απελευθέρωση από συνθήκες, σαν μια νέα αρχή μάθησης στην διαδικασία της αυτοαναζήτησης και της αυτοθεραπείας, δεν γίνεται τις περισσότερες φορές αντιληπτή ως τέτοια. Αντί γι’ αυτό επινοούνται από ψυχίατρους διάφορες διαγνώσεις, η οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν με την βοήθεια ψυχοφαρμάκων. Από τα ψυχοφάρμακα και τις παρενέργειές τους δεν μεταβάλλονται οι αιτίες του βιώματός μου, αλλά δολοφονούνται τα αισθήματά μου. Αντί να ζήσω ολοκληρωμένα και να επεξεργαστώ την ψύχωση, αυτή γίνεται χρόνια. Η – από την σωματική ιατρική υιοθετημένη - παρατήρηση της από την νόρμα αποκλίνουσας συμπεριφοράς μου και των συμπτωμάτων μου με υποβιβάζει σε ένα αντικείμενο παρατήρησης και ψυχιατρικής παρέμβασης. Η απώθηση των συμπτωμάτων μου κατά κανόνα μόνο με φάρμακα με αναγκάζει να αποκόψω το βίωμά μου από εμένα τον ίδιο ως άρρωστο και να παραμείνω ανασφαλής, μέχρι να ξαναεμφανιστεί και να υπονομεύσει ακόμα περισσότερο την εμπιστοσύνη στον εαυτό μου. Η πάσχουσα ψυχή μου έχει ακριβώς όπως και το πάσχον σώμα μου ένα δικαίωμα στην θεραπεία και όχι σε μια απώθηση των συμπτωμάτων με συχνά μη αναστρέψιμες βλάβες από τις παρενέργειες των παρασκευασμάτων.
Απαιτώ μια ψυχιατρική που θα προσανατολίζεται στο υποκείμενο και την εμπειρία του, που έχει την αφετηρία της στην εμπειρία μου ως ασθενούς και στο βίωμά μου σε συνάρτηση με την ιστορία ζωής μου, που παίρνει υπόψη τις ανάγκες μου και του προσφέρει βοήθεια στην επεξεργασία του βιώματός μου, μαθαίνοντάς μου π.χ. σε διάλογο να μιλώ γι’ αυτό που μου συμβαίνει. Κατανόηση και ενσυναίσθηση σε συνδυασμό με μια άμεση προσπελασιμότητα της βοήθειας, αυτό είναι που με προχωράει σε μια τέτοια φάση.

Αυτή η πρωτοβουλία θέλει να συμβάλει στο να γίνει η ψυχιατρική ανοιχτή στην κοινή γνώμη και να σταματήσει ο διασυρμός που κάνουν τα ΜΜΕ. Πρέπει να σταματήσει η αποσιώπηση εγκλημάτων, όπως η κατάχρηση, η κακοποίηση και η εγκατάλειψη, αλλά και η ψυχολογική βία από ανθρώπους του συγγενικού μας περιβάλλοντος, γιατί εκτός των άλλων οδηγεί πολύ συχνά στην ψυχιατρικοποίησή μας.




***Από ιστοσελίδα του διαδικτύου, 2002.

Δ) ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ


Έχεις υπερβεί, λιγότερο ή περισσότερο καλά, μια πολύ δύσκολη και κουραστική χρονική περίοδο. Είσαι σαν έναν ταξιδιώτης, που επέστρεψε πάλι στη γή από έναν άλλο πλανήτη και θα χρειαστείς προφανώς κάποιο χρόνο για να προσαρμοστείς. Προσπάθησε να απολαύσεις τα μικρά πράγματα της καθημερινότητας, τον ήλιο που σε κοιτάει κατά πρόσωπο, μια κούπα καλό καφέ, ένα ωραίο φίλμ στην τηλεόραση, και πάρε το χρόνο που χρειάζεσαι για την επιστροφή σου. Αν έχεις διάθεση και δεν σε ταράζει περισσότερο απ’ όσο θέλεις, γράψε τα βιώματα του ταξιδιού σου ή διηγήσου τα σε ανθρώπους, που είναι πρόθυμοι να τα ακούσουν. Αυτό μπορεί μερικές φορές να είναι πολύ βοηθητικό, από τη μια πλευρά για να χωνέψεις ο ίδιος-α την εμπειρία, αλλά και για να μπορέσεις ίσως στο μέλλον να ανταπεξέλθεις καλύτερα σε ανάλογες εμπειρίες.
Όταν ξαναγυρίσει επαρκώς το έδαφος κάτω από τα πόδια σου, θα μπορέσεις να ξαναασχοληθείς με την νέα οργάνωση της ζωής σου. Ανάλογα με την εξέλιξη της κρίσης, ίσως χρειαστεί να βρεθείς αντιμέτωπος-η με δυσάρεστες συνέπειες με τις οποίες θα πρέπει να ασχοληθείς, όπως πχ. απώλεια της στέγης σου, οικονομικά προβλήματα, φίλοι, που να μην θέλουν πια καμιά σχέση μαζί σου, δυσκολίες με την θέση εργασίας σου, κατάργηση της φαρμακευτικής σου αγωγής κλπ.
Μην αραχθείς. Συχνά τα πράγματα φαίνονται χειρότερα απ΄ ό,τι είναι την πραγματικότητα. Προσπάθησε να αντιμετωπίσεις το ένα μετά το άλλο και ψάξε για το καθένα την κατάλληλη υποστήριξη. Κατόρθωσες να επιστρέψεις στη γή και αυτό από μόνο του δεν είναι καθόλου απλό. Μην αφήνεις λοιπόν να σε πάρει από κάτω, αν τα πράγματα δεν πάνε τόσο καλά όσο θα τα ήθελες...

Κόκκινη διακήρυξη - Για τη βελτίωση της φροντίδας ψυχικής υγείας Διακήρυξη Οργανώσεων Ασθενών πάνω στη φροντίδα ψυχικής υγείας

Απάντηση στην ΕΕ/Πράσινη Διακήρυξη: Βελτιώνοντας την ψυχική υγεία του πληθυσμού: προς μια στρατηγική στην ψυχική υγεία για την Ευρωπαϊκή Ένωση. (PDF)

Κόκκινη Διακήρυξη

Για τη βελτίωση της φροντίδας ψυχικής υγείας

Διακήρυξη Οργανώσεων Ασθενών

πάνω στη φροντίδα ψυχικής υγεία[1]

Απόδοση στα ελληνικά: Ματσουκατίδου Χρυσούλα[2], Ρεβύθη Ιωάννα[3], Άννα Εμμανουηλίδου[4]

Περιεχόμενα της Κόκκινης Διακήρυξης

1 Εισαγωγή

2 Ψυχική υγεία – κεντρική για τους πολίτες, την κοινωνία και τις πολιτικές

3 Η κατάσταση - ψυχική υγεία μια αυξανόμενη απειλή για την ΕΕ

4 Αναπτύσσοντας αντιδράσεις: πρωτοβουλίες πολιτικής στην ψυχική υγεία

4.1 Κινήσεις και δραστηριότητες ασθενών στο πεδίο της ψυχικής υγείας

4.2 Ψυχική υγεία στα κράτη-μέλη

5 Η ανάγκη για μια ΕΕ-στρατηγική στην ψυχική υγεία

6 Αναζήτηση λύσεων – επιλογές για δράση

6.1 Βελτιώνοντας τη φροντίδα ψυχικής υγείας

6.1.1 Τα σχήματα ομαδικής δραστηριότητας θα πρέπει να

αντικατασταθούν από εξατομικευμένα προγράμματα

6.1.2 Τα μέτρα πίεσης θα πρέπει να εξαλειφθούν

6.1.3 Η Ψυχοφαρμακευτική Βιομηχανία δεν θα έπρεπε να είναι

ιδιωτικοποιημένη

6.2 Προωθώντας την κοινωνική ένταξη των ψυχικά αρρώστων ή ατόμων με

αναπηρία και προστατεύοντας τα θεμελιώδη δικαιώματά και την

αξιοπρέπειά τους

6.3 Βελτιώνοντας τις πληροφορίες και τη γνώση για την ψυχική υγεία στην
ΕΕ

30 Μαΐου , 2006

Συγγραφέας/Κόκκινη δράση:

Jolijin Santegoeds, Actiegroep Tekeer tegen de isoleer! - Ολλανδία

1 Εισαγωγή[5]

Αυτό το κείμενο αποτελεί μια απάντηση από πολλές οργανώσεις ασθενών προς την Πράσινη Διακήρυξη (βλ. Πράσινη Βίβλο) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Βελτιώνοντας την ψυχική υγεία του πληθυσμού: προς μια στρατηγική στην ψυχική υγεία για την Ευρωπαϊκή Ένωση».

Αυτό το κείμενο-απάντηση ονομάζεται: «Κόκκινη Διακήρυξη: Για τη βελτίωση της φροντίδας ψυχικής υγείας»

Διακήρυξη οργανώσεων ασθενών πάνω στη μέριμνα της ψυχικής υγείας

Από την πλευρά των ασθενών, τα κινήματα ασθενών αποσκοπούν στο να δώσουν τη δική μας οπτική στη βελτίωση του συστήματος φροντίδας στο χώρο της ψυχικής υγείας.

Αυτό το κείμενο εκπονήθηκε από τις ακόλουθες οργανώσεις :

· Αctiegroep Tekeer tegen de isoleer !

· Stichting Time-out

· Clienten Centrum Zimburg

· European Network Users and Survivors of Psychiatry (ENUSP)

Σ’ αυτό το κείμενο, η χρήση των λέξεων «αρρώστια», «ασθενής»και «υγεία» ήταν αναπόφευκτη για μια αποτελεσματική επικοινωνία με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι συγγραφείς σκοπεύουν να αποφεύγουν τη χρήση αυτών των λέξεων, όσο είναι δυνατόν, επειδή συχνά οι άμεσες αντιδράσεις σ’ αυτές είναι συναισθηματικές και ριζωμένες στο φόβο.

Μια ευτυχισμένη και εκπληρωμένη ζωή ξεκινά, όταν ο φόβος παύει πια να μας κυβερνά.

Η επιβίωση, η αγάπη και η συντροφικότητα, ο έλεγχος, η ελευθερία και η διασκέδαση, είναι πολύτιμα μέρη των ζωών μας, και οι ανισορροπίες σ’ αυτά τα πεδία μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα στη σχέση μας με τους εαυτούς μας και τους άλλους.

Ευτυχία είναι να μεγαλώνεις συναισθηματικά. Για να μεγαλώσουμε χρειάζεται να αλλάξουμε, και τα λάθη είναι μέρος της αλλαγής, όταν μαθαίνουμε από αυτά.

Στην παράγραφο 6.3 συμπεριλαμβάνονται πληροφορίες επαφής.

2 Ψυχική υγεία – κεντρική για τους πολίτες, την κοινωνία και τις πολιτικές

Δεν υπάρχει υγεία χωρίς ψυχική υγεία.

Η ψυχική υγεία σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με το κοινωνικό πλαίσιο ζωής ενός ατόμου. Άνισες κοινωνικές, σεξουαλικές, οικονομικές σχέσεις ισχύος είναι πολύ ισχυροί παράγοντες για την πρόκληση ψυχολογικών και ψυχιατρικών προβλημάτων. Για παράδειγμα, η βία, η κατάχρηση δύναμης, η παιδική κακοποίηση, η σεξουαλική κακοποίηση, τα τραυματικά γεγονότα, η απώλεια δουλειάς, η απώλεια φίλων, η κατάχρηση ναρκωτικών κ.τ.λ. είναι όλα κοινωνικές συνθήκες, που μπορούν να οδηγήσουν σε μια εκδήλωση ψυχικών προβλημάτων. Η αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων είναι μια πολύ προσωπική διεργασία.

Σε διαφορετικούς πολιτισμούς και διαφορετικές εποχές αναπτύχθηκαν διάφοροι τρόποι αντιμετώπισης του πένθους, της απώλειας, της ανασφάλειας, του θυμού κ.τ.λ.

· Η πολιτισμική ποικιλία στην αντιμετώπιση προβλημάτων δεν θα έπρεπε να εξαλειφθεί παγκοσμιοποιώντας τη φροντίδα ψυχικής υγείας.

· Τα κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνονται σαν κύριο θέμα στη φροντίδα ψυχικής υγείας.

· Μια αποκλειστικά ιατρική προσέγγιση στις ψυχικές ασθένειες δεν μπορεί να είναι επαρκής για τη λειτουργία ενός συστήματος ψυχικής υγείας υψηλής ποιότητας.

· Εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας σε πρόσφυγες και μετανάστες από άλλους πολιτισμούς είναι απαραίτητη.

3 Η κατάσταση – η ψυχική υγεία, μια αυξανόμενη πρόσκληση για την ΕΕ

Η ψυχική υγεία άπτεται πολλών πολιτισμικών προβλημάτων στην ενωμένη Ευρώπη. Πρόσωπα που υποφέρουν από ψυχικές ασθένειες αποκλείονται συχνά από την κοινωνία των «υγιών».

3.1 Φτωχότερες χώρες

Στις φτωχότερες χώρες υπάρχει ακόμα ένα υψηλό επίπεδο ταμπού και στίγματος.

Οι φτωχότερες χώρες γενικά χωρίζονται σε 2 ομάδες :

3.1.1.Ομάδα Έκτακτης Ανάγκης: περιλαμβάνει τις πιο φτωχές χώρες, που έχουν τεράστια οικονομικά προβλήματα και πολλούς θανάτους μέσα στον πληθυσμό (για παράδειγμα στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη)

Οι ψυχιατρικοί ασθενείς από χώρες της Ομάδας Έκτακτης Ανάγκης κυρίως πεθαίνουν μέσα στα ιδρύματα, για να μπορέσει να ζήσει η εργατική τάξη. Αυτό είναι ένα σοβαρό οικονομικό πρόβλημα. Η σοβαρή αμέλεια, η σκληρή κακοποίηση, η έλλειψη φαρμάκων, η κακή διατροφή είναι πραγματικά προβλήματα προς επίλυση.

3.1.2. Ομάδα Κάτω του Μέσου Όρου: είναι οι χώρες των οποίων τα κύρια χαρακτηριστικά είναι: η υψηλή ανεργία, η χαμηλή κοινωνική ασφάλεια και η ανυπαρξία δικτύων ασθενών (για παράδειγμα στην Ελλάδα).

Τα δίκτυα ασθενών συχνά δε μπορούν, ή μετά βίας, υπάρχουν στις φτωχές χώρες, εξαιτίας της απειλής της ανεργίας, του κοινωνικού αποκλεισμού και της εξάρτησης. Οι άνθρωποι δεν μιλούν για τις αδυναμίες τους, έτσι υπάρχει ένα υψηλό επίπεδο ταμπού. Αυτό έχει να κάνει αρκετά με την έλλειψη κοινωνικής ασφάλειας.

3.2 Πλουσιότερες χώρες

Στις πλουσιότερες χώρες τα προβλήματα που σχετίζονται με την ψυχική υγεία είναι περισσότερο πολιτισμικά, και λιγότερο οικονομικά. Το κύριο θέμα είναι ο ορισμός της ψυχικής υγείας, που μολύνεται από αυτό που σκοπεύουμε να αποκαλούμε νεοφιλελεύθερη ερμηνεία του «πλούτου», που κάνει τον πληθυσμό απρόθυμο να δεχτεί «μη τέλεια» στοιχεία στο περιβάλλον του.

Αυτή η οπτική, σε συνδυασμό με τα κίνητρα του καπιταλιστικού μάρκετινγκ, που κάνει τα μεγάλα τραστ να αποσκοπούν στο να κατακτήσουν και να διευρύνουν κάθε ίντσα της αγοράς, οδηγεί σε μια κοινωνία που κατασκευάζονται τεχνητά όλο και περισσότερες ασθένειες. Μ’ αυτό τον τρόπο η ψυχο-προσανατολισμένη βιομηχανία δημιουργεί μια αγορά για τον εαυτό της, και τα συμφέροντα της αγοράς ισχυρίζονται διαστρεβλωμένα ότι κάνουν αυτό που είναι καλύτερο για μας, τον κόσμο, τους ασθενείς. (* βλέπε επίσης η ψυχοφαρμακευτική βιομηχανία δε θα έπρεπε να είναι ιδιωτικοποιημένη παρ. 6.1.3)

Παρατηρούμε μια συνοχή στην προσέγγιση της φροντίδας ψυχικής υγείας σ’ όλες αυτές τις χώρες στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

· Οι άνθρωποι που πάσχουν από ασθένειες ψυχικής υγείας συχνά αποκλείονται από την ευρύτερη κοινωνία (social society).

· Σε πολλές χώρες αποδίδεται ακόμα μια τεράστια ποικιλία ανεπιθύμητων ή παρεξηγημένων συμπεριφορών (όπως η επιληψία, η σεξουαλική ασυδοσία, η ομοφυλοφιλία, οι εναλλακτικές πολιτικές θεωρίες κ.τ.λ.) σε ψυχικές ασθένειες.

· Σ’ όλες τις Ευρωπαϊκές χώρες φαίνεται ότι το σύστημα φροντίδας στο χώρο της ψυχικής υγείας στηρίζει έντονα ακόμα την άποψη «αυτό που δε βλέπεις, δεν υπάρχει».

· Η ψυχιατρική και το σύστημα ψυχικής υγείας συμπεριλαμβάνουν υπερβολικά λίγο στο σκεπτικό τους την ιδέα της πλήρους ανάκτησης της ψυχικής υγείας (recovery) από τους ασθενείς τους.

· Πολλές από τις αυτό-αποκαλούμενες θεραπείες είναι στην πραγματικότητα πράξεις βασανιστηρίων και παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η παραβίαση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ασθενών από τo σύστημα ψυχικής υγείας πρέπει να σταματήσει σήμερα.

Το σύστημα ψυχικής υγείας θα έπρεπε να εντείνει τις προσπάθειές του στην κατεύθυνση της ίασης και της αποκατάστασης.

4. Αναπτύσσοντας αντι-δράσεις: πρωτοβουλίες πολιτικής στην ψυχική υγεία

Μέσα στα ιδρύματα δεν υπάρχει γενικά αρκετά η δυνατότητα να δοθεί επαρκής φροντίδα και προσοχή στους ασθενείς. Γι’ αυτό το λόγο ασκείται βία και παρατηρούνται φαινόμενα κακοποίησης σε ψυχιατρικούς ασθενείς, νοητικά ανάπηρους, και ηλικιωμένους (με Alzheimer κ.τ.λ.).

Το σύστημα ψυχοκοινωνικής φροντίδας σχετίζεται άμεσα με την κοινωνικοοικονομική κατάσταση της συγκεκριμένης χώρας και την ικανότητα επένδυσής της στην ποιότητα του συστήματος της ψυχικής υγείας.

· Η φτώχεια πρέπει να καταπολεμηθεί

· Αλλά η καταπολέμηση της φτώχειας δεν είναι καθήκον του συστήματος ψυχικής υγείας.

Στην Ιταλία οι ψυχίατροι επενδύουν πολλά λεφτά και ενέργεια στην επίλυση των προβλημάτων φτώχειας των ασθενών τους. Έτσι, εάν θεωρείσαι ψυχικά άρρωστο άτομο, θα λάβεις ένα «μισθό» και ένα σπίτι (και ίσως λίγη δουλειά). Αλλά στην πραγματικότητα, αυτό δεν έχει να κάνει σε τίποτα με την ιατρική, αυτά είναι ζητήματα που αποτελούν αρμοδιότητα των κοινωνικών υπηρεσιών. Στην Ιταλία είχαμε κάποτε το δικαίωμα να ζητήσουμε ένα διαμέρισμα μέσω επιτροπών, ή μια δουλειά, ή ένα επίδομα ανεργίας, αλλά τώρα αυτό δεν είναι πλέον πραγματικά εφικτό, εάν είσαι ένας ψυχιατρικός ασθενής, γιατί σε αυτή την περίπτωση, είναι η ευθύνη του ψυχιάτρου να τα οργανώσει όλα αυτά. Αυτό αφορά στους νέους νόμους που σταδιακά περνούν στην Ιταλία.

Έτσι, αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι ότι υπάρχει μια μετατόπιση της ευθύνης από την κοινωνική υπηρεσία στις ιατρικές κοινωνικές υπηρεσίες. Η ιατρική δε θα έπρεπε να έχει λόγο στα κοινωνικά ζητήματα… εάν κάποιος πάσχει από ασθένεια του πνεύμονα εξαιτίας φτωχών συνθηκών στέγασης, ο γιατρός δεν πρόκειται να του βρει ένα νέο σπίτι. Αλλά αυτό το πρόσωπο μπορεί, σε προσωπική βάση, να συγκεντρώσει ιατρικές βεβαιώσεις και να ζητήσει υποστήριξη από κοινωνικά ιδρύματα. Η ψυχιατρική επιθυμεί να σπάσει αυτόν τον άμεσο σύνδεσμο ανάμεσα στον πολίτη και την κυβέρνηση, και το καταφέρνει αυτό με την εσφαλμένη λογική της που βλέπει τους ανθρώπους ως «ανίκανους» ( «incapables», αυτός είναι ο νομικός όρος που χρησιμοποιείται στην Ιταλία). (βλέπε επίσης παρ. 6.1.2 ελαχιστοποίηση των μέτρων πίεσης)

Η ψυχιατρική αρνείται το πρόσωπο και τον ρόλο του ως ηθικού παράγοντα, και αυτό είναι η πιο σοβαρή προσβολή ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα.

Τα υπόλοιπα είναι απλά στρώματα καταπίεσης πάνω από αυτή την πυρηνική παραβίαση.

Από την αρχή της βιομηχανοποίησης, η καθημερινή ζωή έχει περιοριστεί στην παραγωγή, στην κινητοποίηση για κατανάλωση και στο πέταγμα σκουπιδιών, με ένα πρωταρχικό σκοπό: την αύξηση των χρημάτων και της ισχύος αυτών, που δικτατορεύουν τον κόσμο. Κανένας φυσιολογικός άντρας ή γυναίκα δε θα έκανε όλη αυτή την πνευματικά κουραστική αυτοματοποιημένη εργασία, εάν δεν υπήρχε μια μόνιμη απειλή.

Γι’ αυτό το λόγο η κύρια λειτουργία της ακούσια επιβεβλημένης ψυχιατρικής δεν είναι να βοηθήσει τους ανθρώπους – αυτή είναι μια τελείως ψευδής πρόφαση – αλλά να δώσει ένα σκληρό μάθημα σε ανθρώπινα όντα με κακή λειτουργικότητα, με σκοπό να εντυπωσιάσει και να σοκάρει ολόκληρο τον πληθυσμό (η επονομαζόμενη ειδική και γενική πρόληψη).

Οι εξαναγκαστικές θεραπείες βρίσκουν τις νόμιμες αιτιάσεις τους στο ιατρικό άλλοθι. Η ψυχιατρική πάντοτε αποτελούσε ένα κρατικό εργαλείο για συγκαλυμμένο κοινωνικό έλεγχο, και το ιατρικό άλλοθι είναι το μέσο με το οποίο μπορεί κανείς να παραβλέψει το νόμο, επικαλούμενος το «δικαίωμα στη θεραπεία».

Δεν υπάρχει ψυχική αρρώστια, μονάχα πόνος της ψυχής. Αυτό δεν αποτελεί ιατρικό ζήτημα και δεν θα έπρεπε να το χειρίζονται οι γιατροί. Εάν επιτρέψουμε τη διαιώνιση αυτής της διαλεκτικής, επικυρώνουμε ένα σύστημα εξαναγκασμού, το οποίο έχει τις ρίζες του στην Καθολική Ιερά Εξέταση. Οι ιεροεξεταστές υποστήριζαν ότι έσωζαν ψυχές, και η ψυχιατρική εμφανίζεται στο προσκήνιο, όταν αποσύρεται η Ιερά Εξέταση. Η σύνδεση μεταξύ Ιεράς Εξέτασης και ψυχιατρικής είναι ιστορικά τεκμηριωμένη.

Δεν εναπόκειται σε εμάς, τις οργανώσεις των ασθενών, να αποδείξουμε την ανυπαρξία των ψυχικών ασθενειών, είναι οι ΨΥΧΙΑΤΡΟΙ που πρέπει να αποδείξουν τους ισχυρισμούς τους.

Η ψυχιατρική ορολογία είναι πολύ σύνθετη στη φύση της, κυρίως επειδή μεταμφιέζει οτιδήποτε στο οποίο πραγματικά αναφέρεται (βλέπε 1. Εισαγωγή). Η ψυχιατρική ορολογία είναι ένα εργαλείο του ψυχιάτρου, ώστε να διατηρήσει μια ισχυρή θέση κοινωνικά.

Για παράδειγμα: Η ζημιά που προκαλείται από τους ψυχιάτρους ονομάζεται : ιατρογενής βλάβη.

Οι λέξεις παίζουν ένα πολύ σημαντικό ρόλο στο σύστημα ψυχικής υγείας, και πρέπει να είμαστε σίγουροι ότι ονομάζουμε τα «πράγματα» με το πραγματικό τους όνομα.

Η ίδια η διάγνωση αποτελεί ΤΟ στίγμα. Καμπάνιες όπως το Μηδενικό-Στίγμα από την EUFAMI (που σπονσοράρεται από εταιρείες φαρμάκων) φέρουν τις ιδεολογικές ρίζες όλων των στιγμάτων: την ιδέα ότι κάποιοι άνθρωποι είναι οργανικά άρρωστοι με έναν τρόπο που υπονομεύει τις ψυχικές τους ικανότητες.

Όλο αυτό το σενάριο λαμβάνει χώρα σε μια «νέα» μορφή ψυχιατρικής, που ισχυρίζεται ότι έχει εξελιχθεί σ’ ένα βιο-ψυχο-κοινωνικό επίπεδο ανάλυσης. Αυτό είναι μια παράλογη δήλωση που αποτελεί μια έξυπνη μανούβρα. Η ψυχιατρική ήταν βιο-ψυχο-κοινωνική στο παρελθόν, και το Ολοκαύτωμα αποτελεί απόδειξη αυτού: ομοφυλόφιλοι, Εβραίοι και όλοι οι «ακατάλληλοι» που δολοφονήθηκαν από ψυχιάτρους θεωρήθηκαν σύμφωνα με την Τριαδική διάγνωση: γενετικά ελαττωματικοί (βιο-), ψυχικά ανεπαρκείς και διεφθαρμένοι (ψυχο-), και κοινωνικά άχρηστοι και επικίνδυνοι (κοινωνικό).

Έτσι αυτή η «νέα» προσέγγιση είναι απλά μια μεταμφιεσμένη αναβίωση της παλιάς ναζιστικής ιατρικής ευγονικής προσέγγισης της «κοινωνίας». Αυτό δεν είναι κάτι καινούριο, είναι ανιχνεύσιμο από την Πολιτεία ακόμα του Πλάτωνα. Ο ελιγμός είναι ότι μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στην Αμερικανική και Ευρωπαϊκή κοινωνία, η ψυχιατρική άρχισε να διεκδικεί αποκλειστικά δικαιώματα επάνω στους ασθενείς της, αφήνοντας «εκτός δουλειάς» άλλους επαγγελματίες. Σήμερα η ψυχιατρική «ανοίγεται» στην αλληλεπίδραση και με άλλους επαγγελματίες (ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, κ.τ.λ.). Έτσι αυτό το άνοιγμα είναι στην πραγματικότητα ένας τρόπος επέκτασης της εξουσίας πάνω στο άτομο στην εξουσία πάνω στην κοινωνία γενικότερα (με την υποστήριξη των φαρμακευτικών εταιρειών).

Αυτό είναι εξαιρετικά επικίνδυνο, και όλο το εγχείρημα λαμβάνει χώρα στο όνομα της «ψυχικής αρρώστιας».

Δεν καλούμαστε να αποδείξουμε πως οι «ψυχικά άρρωστοι» άνθρωποι δεν είναι, εν τέλει, «επικίνδυνοι», ή κάτι παρόμοιο.

· Πρέπει να ισχυριστούμε ότι δεν υπάρχουν ψυχικά άρρωστοι άνθρωποι, αλλά απλά άνθρωποι που υποφέρουν με προσωπικούς τρόπους, οι οποίοι δεν πρέπει να υπόκεινται σ’ ένα ιατρικό καθεστώς λόγω των ιδεών και των συμπεριφορών τους.

Στις Πλουσιότερες χώρες, στις μέρες μας κυρίως εξαιτίας των καπιταλιστικών πολιτικών, συνηθίζεται να επιλέγεται ο φτηνός τρόπος στο σύστημα ψυχικής υγείας: η καταπίεση, αντί για τη φροντίδα, και ο εξαναγκασμός των ανθρώπων να πληρώνουν για μια μακρο-χρόνια θεραπεία, η οποία δεν έχει κανένα θεραπευτικό αποτέλεσμα για τους ασθενείς. Ένα σχήμα ομαδοποίησης είναι ένας εύκολος τρόπος να αξιώσεις κανόνες, και να διατηρήσεις τους ασθενείς περιορισμένους, με τον απώτερο στόχο να διατηρηθεί η τάξη στα ιδρύματα με υψηλά κόστη (* βλέπε επίσης 6.1.1 Τα ομαδοποιημένα θεραπευτικά σχήματα θα έπρεπε να αντικατασταθούν από ατομικά οργανωμένα προγράμματα ).

Στη βάση βρίσκεται ένα κύριο πολιτισμικό πρόβλημα, το οποίο σκοπεύουμε να ονομάζουμε «νεοφιλελεύθερη ερμηνεία της «προσωπικής ευθύνης». Είναι μια ιδέα που διαδίδει τον ατομικισμό στην κοινωνία, καλεί τους ανθρώπους να είναι ανταγωνιστές και να μην αλληλοβοηθούνται. Σε αυτό το νεοφιλελεύθερο κλίμα, το να καταδεικνύεις τα όρια της αποδοχής και το να αφήνει ο ένας τον άλλον να πέσει, η έννοια της «προσωπικής ευθύνης» θεωρείται πολύ πιο αποδεκτή, από το να προσπαθεί κανείς να βοηθήσει μια μη-εργαζόμενη, και χρήζουσα βοήθειας κοινωνική τάξη.

Οι πιο πραγματικές δυνάμεις και δεξιότητες των ανθρώπων αυτής της τάξης συχνά δεν γίνονται αντιληπτές και αποδεκτές, και η συμβολή τους στην κοινότητα τους δεν εκτιμάται και δεν ενθαρρύνεται.

· Η στάση απέναντι στους ψυχιατρικούς ασθενείς εν γένει, σ’ όλες τις χώρες, θα έπρεπε να βελτιωθεί, έτσι ώστε οι ασθενείς να μην είναι πλέον «άνθρωποι β’ κατηγορίας». Μπορούμε να επιτύχουμε κάποιες προόδους προστατεύοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ισότητα, ενθαρρύνοντας την ένταξη των ασθενών στην κοινωνία, δείχνοντας περισσότερο σεβασμό, μέσω λιγότερου στιγματισμού, κινώντας μια (δημόσια) συζήτηση γύρω από την κατανόηση των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι ασθενείς.

· Η βία πρέπει να καταργηθεί.

· Από μια κοινωνική σκοπιά, βασισμένη στις ιδέες του πλουραλισμού και της κοινωνικής ενσωμάτωσης, θα έπρεπε να γίνουν προσπάθειες, ώστε να εξασφαλιστεί περισσότερη ανοχή και καλύτερη κατανόηση στις έννοιες «ανθρωπιά», «ευημερία» και «προσωπική ευθύνη» στην κοινωνία, και να αντικατασταθούν οι νεοφιλελεύθερες ερμηνείες αυτών των ιδεών.

· Θα έπρεπε να εκλείψουν τα καπιταλιστικά κίνητρα στην «αγορά της ψυχικής υγείας», και ο κλάδος της ψυχικής υγείας θα έπρεπε να παραμείνει δημόσιος, ώστε να μπορούμε να εστιάσουμε πλήρως στα ποιοτικά περιεχόμενα του συστήματος ψυχικής υγείας, με μόνο σκοπό: να κάνουμε το σύστημα ψυχικής υγείας περιττό. Γι’ αυτό το λόγο η ψυχοκοινωνική φροντίδα δεν ταιριάζει στις σύγχρονες καπιταλιστικές και νεοφιλελεύθερες στρατηγικές μάρκετινγκ (βλέπε επίσης 6.1.3 Η ψυχοφαρμακευτική βιομηχανία δεν θα έπρεπε να ιδιωτικοποιηθεί).

4.1 Κινήματα ασθενών και δραστηριότητες στο πεδίο της ψυχικής υγείας

Θα έπρεπε να υπάρχουν σε κάθε χώρα ανεξάρτητες Οργανώσεις Ασθενών, που εκφράζουν τα θεμελιώδη ζητήματα από τη σκοπιά των ασθενών.

Οι Ανεξάρτητες Οργανώσεις Ασθενών δίνουν τη δυνατότητα στους ασθενείς να :

- βοηθούν, να υποστηρίζουν, να συμβουλεύουν ο ένας τον άλλον, ανώνυμα εάν είναι απαραίτητο (εξαιτίας του στίγματος).

- συνεργάζονται σε θέματα και να βρίσκουν αναγνώριση

- ανταλλάσσουν πληροφορίες με την κοινωνία και τους επαγγελματίες

- δίνουν τέλος στα ταμπού αυξάνοντας την κατανόηση για τις ασθένειές τους

- αποκτήσουν ένα δίκτυο ενδυνάμωσης, που περιέχει πολύτιμη γνώση.

4.2 Ψυχική υγεία στα κράτη-μέλη

Όλα τα κράτη-μέλη οφείλουν να ενθαρρύνουν, να προστατεύουν και να υποστηρίζουν την ύπαρξη ποικίλων μορφών ανεξάρτητων οργανώσεων ασθενών.

Οι οργανώσεις ασθενών θα πρέπει παρακινούνται ώστε να παίξουν ένα σημαντικό ρόλο σε όλα τα θέματα που σχετίζονται με την ψυχική υγεία, όπως στην ίδια την ψυχική υγεία (συνεισφέροντας: με γνώση βασισμένη στην προσωπική εμπειρία, υποστήριξη, εκπαίδευση), ή στον προγραμματισμό προτεραιοτήτων, στρατηγικών βελτίωσης, ερευνών κ.τ.λ..

5. Η ανάγκη για μια ενιαία ευρωπαϊκή στρατηγική στην ψυχική υγεία

Η ανάγκη για μια ανθρώπινη στρατηγική στην ψυχική υγεία στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι πολύ μεγάλη.

6. Αναζητώντας λύσεις- επιλογές για δράση

· Σταματήστε την παραβίαση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καλύτερα σήμερα παρά αύριο.

· Σεβαστείτε τους ασθενείς και τα θεμελιώδη δικαιώματά τους.

Η ψυχική υγεία είναι μια ενότητα που σχετίζεται στενά με τις διαθέσεις, το χαρακτήρα, την αντίληψη και το υπόβαθρο ενός ατόμου (και για τον ασθενή νοείται ως βοήθεια) και γι’ αυτό το λόγο είναι απαραίτητη μια προσεκτική θεραπεία που βασίζεται στην ισότητα, την εμπιστοσύνη και την επικοινωνία. (βλέπε επίσης: «τα πιεστικά μέτρα θα πρέπει να εξαλειφθούν», παράγραφος 6.1.2)

Η αποτελεσματικότητα στη φροντίδα της ψυχικής υγείας ισοδυναμεί με την προσοχή σ’ αυτά που λένε οι ασθενείς.

· Πρέπει να εδραιωθεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα μια καλή φροντίδα ψυχικής υγείας.

· Οι καλές πρακτικές στο σύστημα ψυχικής υγείας θα πρέπει να αξιολογούνται από τους ασθενείς, επειδή οι ασθενείς είναι οι λύδιες λίθοι της ποιότητας της φροντίδας.

· Η ΕΕ θα πρέπει να παρέχει χρηματοδότηση για έρευνα πάνω στις καλές πρακτικές.

· Η ΕΕ θα πρέπει επίσης να ενθαρρύνει την ανάπτυξη και τη συνέχιση των καλών πρακτικών.

«Χτίζοντας πάνω σε καλές πρακτικές» θα πρέπει να σημαίνει ότι προστατεύεται η χρηματοδότηση για αποτελεσματικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, αξιολογούμενες από τους ανθρώπους που τις χρησιμοποιούν. Αυτό θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει υπηρεσίες που δεν είναι ειδικά για ανθρώπους με διαγνωσμένα προβλήματα ψυχικής υγείας αλλά που βοηθούν τους ανθρώπους με κοινωνικά προβλήματα, τα οποία μπορούν να οδηγήσουν σε ψυχική αγωνία - π.χ. γραμμές βοήθειας και υπηρεσίες για συγκεκριμένα ζητήματα π.χ. στέγαση, ή για συγκεκριμένες ομάδες π.χ. πρόσφυγες και μετανάστες.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο δημιουργούνται προβλήματα, καθώς τα χρήματα για να ξεκινήσουμε νέα προγράμματα διατίθενται για δύο ή τρία χρόνια. Στο τέλος αυτού του χρονικού διαστήματος, καλές νέες υπηρεσίες πολλές φορές έκλεισαν, επειδή δε μπορούσαν να λάβουν περισσότερη χρηματοδότηση. Τα χρήματα διατίθενται μόνο για νέες υπηρεσίες. Μ’ αυτόν τον τρόπο σπαταλώνται πολλά χρήματα και κατακτημένη γνώση.

· Πιθανόν η καλύτερη επιλογή για να σταματήσει ο στιγματισμός των προβλημάτων ψυχικής υγείας είναι η πρόληψη όλων των εισαγωγών μέσω της ενσωμάτωσης της φροντίδας ψυχικής υγείας στην κοινότητα.

· Πρόληψη σημαίνει επίσης εξάλειψη των αιτιών των ψυχικών ασθενειών, που στην πραγματικότητα σημαίνει να σταματήσει η βία, η κατάχρηση εξουσίας, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η φτώχεια (έλλειψη ευκαιριών). Όλα αυτά δεν αποτελούν πυρηνικό καθήκον του συστήματος ψυχικής υγείας.

6.1 Βελτιώνοντας το σύστημα Ψυχικής Υγείας

6.1.1 Ο ομαδικός προγραμματισμός πρέπει να αντικατασταθεί από εξατομικευμένα προγράμματα

Τα μέτρα εξαναγκασμού αποτελούν μία παλιομοδίτικη συνήθεια, βασισμένη στην ιδέα ότι οι ασθενείς που εκδηλώνουν διαφορετική συμπεριφορά από άλλους, θα πρέπει να εκπαιδευτούν, ώστε να μάθουν να συμπεριφέρονται. Στο παρελθόν, το σύστημα ψυχικής υγείας είχε εγκαθιδρύσει καθημερινό ομαδικό πρόγραμμα δραστηριοτήτων για τους ασθενείς, όπως για παράδειγμα: ξύπνημα στις 7, πρωινό στις 8, δημιουργική θεραπεία στις 9. Όταν ο ασθενής είναι σε θέση να ακολουθήσει αυτό το σχήμα είναι «αρκετά θεραπευμένος» ώστε να ξαναγυρίσει στη κοινωνία.

Είναι ευρέως γνωστό ότι το κοινωνικό υπόβαθρο των ασθενών καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη κατάσταση της ψυχικής τους υγείας. Για παράδειγμα: παιδική κακοποίηση, σεξουαλική κακοποίηση, τραυματικά γεγονότα, απώλεια εργασίας ή φίλων, χρήση ουσιών κ.λ.π. αποτελούν όλα κοινωνικές συνθήκες, οι οποίες πιθανόν να οδηγήσουν στην εμφάνιση ψυχικών προβλημάτων. Η αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων είναι μία προσωπική διεργασία. Ωστόσο, ο ομαδικός προγραμματισμός δραστηριοτήτων δεν λαμβάνει υπ΄ όψιν τα αισθήματα του ασθενή. Για παράδειγμα: ο ασθενής πρέπει να είναι δημιουργικός στις 9.

Ο λόγος για τον οποίο γίνεται ο καθημερινός προγραμματισμός είναι κυρίως γιατί τα ιδρύματα ψυχικής υγείας αντιμετωπίζουν μεγάλη έλλειψη οικονομικών πόρων, σημαντική έλλειψη προσωπικού, έλλειψη ευελιξίας και βασικότερα έλλειψη επενδύσεων, γεγονός που οδηγεί σε μια ψυχοκοινωνική φροντίδα χαμηλού επιπέδου.

Ένα ομαδικό πρόγραμμα δραστηριοτήτων είναι ένας εύκολος τρόπος ισχυροποίησης των περιοριστικών κανόνων για τους ασθενείς, με απώτερο σκοπό να διατηρηθεί η τάξη στα ιδρύματα χωρίς υψηλό κόστος, δηλαδή με χαμηλές δαπάνες σε προσωπικό να συνεχίσει να λειτουργεί το σύστημα ψυχικής υγείας.

(βλέπε επίσης τα πιεστικά μέτρα θα πρέπει να εξαλειφθούν παρ.6.1.2 και η ψυχοφαρμακευτική βιομηχανία δεν θα έπρεπε να είναι ιδιωτικοποιημένη παρ.6.1.3)

Ένας επιπλέον λόγος που τα ομαδικά προγράμματα δραστηριοτήτων χρησιμοποιούνται ακόμα ευρέως είναι η έλλειψη εμπειρίας πλήρους ίασης ψυχιατρικών προβλημάτων. Οι ασθενείς απασχολούνται με δραστηριότητες σε αραιή βάση σύμφωνα με την πεπαλαιωμένη ιδέα για την «ανάρρωση».

Βαθύτερα επίσης υπάρχει το βασικό πρόβλημα νοοτροπίας, που σκοπεύουμε να ονομάσουμε: η νεοφιλελεύθερη ερμηνεία της «ατομικής υπευθυνότητας», (βλέπε 4 αναπτύσσοντας αντιδράσεις: πρωτοβουλίες διαμόρφωσης πολιτικής στη ψυχική υγεία).

Στο γενικότερο προγραμματισμό της θεραπείας η κύρια ενασχόληση με τον ασθενή συνίσταται στην υπαγόρευση των κανονισμών του ιδρύματος. Όταν οι ασθενείς δεν συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους κανόνες θα εξαναγκαστούν να το κάνουν. (βλέπε τα πιεστικά μέτρα θα πρέπει να εξαλειφθούν παρ.6.1.2).

Με αυτόν τον τρόπο, οι ασθενείς δέχονται οδηγίες που τους «εκπαιδεύουν» ώστε να προσαρμοστούν σε ένα τυποποιημένο καθημερινό σχήμα. Δεν υπάρχει χρόνος για επικοινωνία στα προσωπικά θέματα εξ΄ αιτίας της έλλειψης προσωπικού. Το 2006 πολλοί ψυχιατρικοί ασθενείς αναγκάζονται να γίνονται εσωστρεφείς από μία θεραπεία που τους παραλύει. Σε αντίθετη περίπτωση δεν θα πάρουν εξιτήριο από τα ιδρύματα ψυχικής υγείας, που νοσηλεύονται.

Στην ολλανδική ψυχιατρική πράξη (1994, ίδρυμα ψυχικής υγείας νέων) υπάρχουν ακόμη συχνά μόνο 1 ή 2 βοηθοί σε αναλογία μίας ομάδας 10 ασθενών σε μία δραστηριότητα, όπως δημιουργικότητα ή αθλήματα, η οποία συντονίζεται από έναν επαγγελματία θεραπευτή. Ασθενείς που δεν ακολουθούν το σχήμα μένουν πίσω στο ίδρυμα, συχνά συνοδευόμενοι από έναν βοηθό.

Συνεπώς, σε ορισμένες συνθήκες το βοηθητικό προσωπικό αντιμετωπίζει μία ομάδα ασθενών από μόνο του, γεγονός που δυσκολεύει όλους να χειριστούν τα συναισθηματικά και συμπεριφορικά προβλήματα και το οποίο οδηγεί σε μία ποικιλία κρίσεων εντός του συστήματος ψυχικής υγείας.

Σήμερα βλέπουμε ακόμη παρόμοιες τάσεις στα σχήματα των ομάδων, για παράδειγμα στην Ολλανδία όταν μιλάμε για συμμετοχή των πελατών. Συμμετοχή των πελατών σημαίνει ότι οι ασθενείς πρέπει να έχουν την δυνατότητα να έχουν επιρροή στη δική τους θεραπεία με το να συμμετέχουν στο «επίπεδο σχεδιασμού» της θεραπείας τους και με τη δυνατότητα να επιλέγουν αν η συγκεκριμένη προσέγγιση είναι η κατάλληλη για την ανάρρωσή τους. Στην Ολλανδία αυτές οι «στιγμές του πελάτη» είναι δομημένες με τον εβδομαδιαίο σχεδιασμό ωρών συμμετοχής των πελατών, οι οποίες συχνά είναι μόνο συζητήσεις και επιφέρει ελάχιστη επιρροή στους ασθενείς.

Συμμετοχή των πελατών σημαίνει ότι θα έπρεπε να υπάρχει πάντα χρόνος για επικοινωνία, να δίνεται στους ασθενείς η δυνατότητα συμμετοχής στη διαδικασία της ανάρρωσης και να τους συμπεριφέρονται ως ισότιμα ανθρώπινα όντα, τα οποία έχουν κάτι να πουν όσον αφορά τη ζωή τους. Λέξεις-κλειδιά είναι η Ενδυνάμωση, η Ισότητα και η Συμμετοχή στην Ανάρρωση.

Αυτό σημαίνει ότι κάθε στιγμή πρέπει να υπάρχει επαρκές προσωπικό, που να καθιστά δυνατή την επικοινωνία μεταξύ ενός ασθενή και ενός μέλους του προσωπικού.

· Τα ομαδικά σχήματα χρησιμοποιούνται στη πάλη των συμπτωμάτων, και δεν θεραπεύουν ψυχικές ασθένειες.

· Η μέριμνα ψυχικής υγείας θα έπρεπε να εστιάζει σε εξατομικευμένες θεραπείες ολοκληρωμένες με τη συμμετοχική συνεργασία του ασθενή και του βοηθού και ενδεχομένως και περισσότερων ανθρώπων όπως φίλων, συγγενών κ.α. (σε συμφωνία με τον πελάτη).

6.1.2 Τα μέτρα εξαναγκασμού και θέματα που πρέπει να εξαλειφθούν

· Ένα συμπέρασμα είναι το εξής: πρέπει να γίνουν όλες οι προσπάθειες που χρειάζονται για να σταματήσει η γενοκτονία των ψυχιατρικών ασθενών (η οποία συμβαίνει συνήθως σε μάχιμες περιοχές και φτωχές χώρες), όσο το δυνατόν συντομότερα. Αυτό δεν έχει σε τίποτα να κάνει με το σύστημα ψυχικής υγείας.

· Τα φτωχά κράτη έχουν το άλλοθι της άγνοιας, καθώς όλες οι λανθασμένες πρακτικές και η κακοποίηση των μέτρων εξαναγκασμού προκαλούνται από τη φτώχεια και την έλλειψη των ευκαιριών στην εγκαθίδρυση μιας καλής ψυχοκοινωνικής φροντίδας (βλέπε 3. η κατάσταση -ψυχική υγεία, μία αναπτυσσόμενη πρόκληση για την Ευρωπαϊκή Ένωση).

Αυτά τα φτωχά κράτη επομένως εξαιρούνται κατά έναν τρόπο από αυτό που συνιστά τη χρήση των πιεστικών μέτρων, όπως τα κελιά απομόνωσης, η ακινησία, η φαρμακευτική αγωγή, η περιορισμένη ελευθερία ή όποια άλλη ακούσια θεραπεία. Για ένα λόγο παραπάνω, γιατί τα φτωχά κράτη συχνά δέχονται τα πλουσιότερα κράτη ως καθοδηγητές στις πρακτικές τους.

Τα πλούσια κράτη έχουν την οικονομική δυνατότητα να εγκαθιδρύσουν και να προωθήσουν μια καλύτερη ψυχοκοινωνική φροντίδα, και όχι την καταπίεση, το βασανισμό και τον αποκλεισμό, φαινόμενα, τα οποία εξακολουθούν να συμβαίνουν.

Αντί μιας καλής φροντίδας σε πολλές περιπτώσεις γίνεται χρήση υπερβολικής βίας, ακόμα και στις αποκαλούμενες δημοκρατικές χώρες, τα πλούσια κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στην συνέχεια αναφέρονται ορισμένα οικεία μέτρα εξαναγκασμού:

· Σωματικοί περιορισμοί , όπως κελιά απομόνωσης, ακινησία με λουριά και άλλα μέτρα που περιορίζουν την ελευθερία της κίνησης κ.λ.π. είναι βασανιστήρια ενάντια στους ασθενείς και που σχετίζεται περισσότερο με σκληρή αμέλεια παρά με ψυχική υγεία.

· Η χορήγηση φαγητού χωρίς συγκατάθεση βιώνεται ισότιμα με τον βιασμό. Είναι σκληρή παραβίαση της ακεραιότητας του σώματος.

· Η χορήγηση ψυχοφαρμακευτικής αγωγής χωρίς συγκατάθεση είναι χειρότερη από βιασμό. Είναι σκληρή παραβίαση της ακεραιότητας του σώματος και ακόμα χειρότερα: του μυαλού.

Ακόμη και επίσημες έρευνες σχετικά με τις αντιλήψεις των ασθενών στην ακούσια θεραπεία σημειώνουν ότι οι υποχρεωτικές θεραπείες μπορούν, μεταξύ άλλων, να προκαλέσουν αισθήματα εξευτελισμού, μοναξιάς και άγχους. Πολλοί ασθενείς περιέγραψαν τις υποχρεωτικές μεθόδους ως τραυματικές.

Είναι σαφές ότι τα μέτρα εξαναγκασμού είχαν χρησιμοποιηθεί αρχικά για να καλύψουν άλλες ανάγκες από αυτές της ψυχικής υγείας και αυτές οι πρακτικές ποτέ δεν σταμάτησαν πραγματικά, γεγονός που αποτελεί πραγματική τραγωδία.

Η Ψυχιατρική αρνείται το άτομο και το ρόλο του ως ηθικό παράγοντα και παραβιάζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτή είναι η σημαντικότερη προσβολή απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα. (ακόμη βλέπε 4 αναπτυσσόμενες αντιδράσεις: πρωτοβουλίες διαμόρφωσης πολιτικής στη ψυχική υγεία)

Το ψυχιατρικό επάγγελμα πρέπει να ακούσει το τι πιστεύουν οι ασθενείς για τη θεραπεία τους (συμμετοχή των πελατών) και να το χειριστούν με σοβαρότητα. Επειδή όταν οι επαγγελματίες χρησιμοποιούν μεθόδους εξαναγκασμού δεν λαμβάνουν καθόλου υπ’ όψιν τα αισθήματα των ασθενών είναι πολύ ΔΥΣΚΟΛΟ για τους ασθενείς να επικοινωνήσουν και για άλλα τραυματικά γεγονότα της ζωής τους. Όταν οι επαγγελματίες παροχής φροντίδας βλάπτουν τους ασθενείς – γεγονός, το οποίο αποκαλούμε επανατραυματισμό (re-traumatizing), αντί για θεραπεία -, οι ασθενείς αισθάνονται ιδιαίτερα παρεξηγημένοι και μόνοι. Δεν εμπιστεύονται πια το προσωπικό και ολόκληρος ο κόσμος τους καταρρέει, διότι δεν θέλουν να πάθουν κακό, θέλουν να βοηθηθούν και είναι φοβισμένοι.

Τα υποχρεωτικά μέτρα είναι επώδυνες αντιθέσεις μεταξύ στόχων και μεθόδων στη ψυχιατρική. Ασθενείς και προσωπικό θα έπρεπε να μιλούν για διάφορες θεραπείες και να συνεργάζονται στις θεραπείες, που οδηγούν στην ανάρρωση, και να μην αντιδρούν και παλεύουν ο ένας με τον άλλο.

Αυτό που αποκαλείται «ενεργή συμμετοχή» και «ενδυνάμωση» του ασθενή είναι λέξεις-κλειδιά στη βελτίωση της φροντίδας ψυχικής υγείας.

Οι επαγγελματίες στην ψυχιατρική πρέπει να έχουν πάντα τη δυνατότητα του χρόνου και του προγραμματισμού, να περνάνε χρόνο με του ασθενείς τους, να επικοινωνούν μαζί τους και να εκφράζουν κοινωνική αλληλεγγύη και υποστήριξη.

· Η ακούσια θεραπεία θα πρέπει να απαγορευτεί λόγω των βασανισμών, που αυτή σημαίνεο. Δεν αποτελεί «καλή πρακτική» και δεν θα έπρεπε να υποστηρίζεται από την ΕΕ.

· Ο ασθενής έχει το δικαίωμα να αρνηθεί τη θεραπεία.

Οι επαγγελματίες στην ψυχιατρική έχουν τη δυνατότητα να προλάβουν συμβάντα μέσω περισσότερης επικοινωνίας.

Πρόληψη σημαίνει: να αντιλαμβάνεσαι τα πρώιμα σημάδια της κρίσης, να ξεκινάς τη φροντίδα στα πρώτα στάδια και να προλαβαίνεις τη πραγματική κρίση. Αυτό είναι δυνατό με πολύ καλή επικοινωνία μεταξύ του ασθενούς και του περιβάλλοντός του, όπως με τη συμμετοχή της οικογένειας και των φίλων ή ενός καλά εκπαιδευμένου ή εξειδικευμένου προσωπικού (το οποίο περιλαμβάνει άτομα με γνώση βασισμένη στην εμπειρία).

Κάθε επικοινωνία σημαίνει περισσότερα σημεία και σήματα. Συνεπώς είναι πολύ σημαντικό το άνοιγμα στην κοινωνία και σε οποιαδήποτε μορφή ψυχοκοινωνικής φροντίδας.

Μιλώντας ο ένας με τον άλλο, μοιραζόμενοι γέλια, ζεστασιά, μουσική, αθλήματα, την ησυχία, κάθε πράξη αποτελεί αντικατοπτρισμό συναισθημάτων. Και δεν υπάρχει ζωή χωρίς συναισθήματα. (βλέπε 1 εισαγωγή και 4 αναπτυσσόμενες αντιδράσεις: πρωτοβουλίες διαμόρφωσης πολιτικής στη ψυχική υγεία). Η περισσότερη επικοινωνία συντείνει στην αύξηση της οξυδέρκειας των ασθενών στην πορεία τους για ανάρρωση ή αποκατάσταση.

Οι επώδυνες αντιθέσεις μεταξύ στόχων και μεθόδων δεν προκαλούνται από κακούς σκοπούς των σημερινών επαγγελματιών μέριμνας ψυχικής υγείας.

Υπάρχει μία τεράστια έλλειψη εξειδίκευσης εξ’ αιτίας της ιστορίας.

6.1.3 Η ψυχοφαρμακευτική βιομηχανία δεν θα έπρεπε να είναι ιδιωτικοποιημένη

Ο ορισμός της ψυχικής υγείας έχει μολυνθεί από αυτό που τείνουμε να αποκαλούμε νεοφιλελεύθερη ερμηνεία της «υγείας», η οποία κάνει τους ανθρώπους απρόθυμους να δεχτούν ατελή χαρακτηριστικά στο περιβάλλον τους.

Αυτή η άποψη παρακινεί επίσης τις ψυχοφαρμακευτικές βιομηχανίες να εγκαθιδρύσουν μία ολοένα και μεγαλύτερη ποικιλία ασθενειών και φαρμάκων. Αυτά τα φάρμακα συχνά έχουν βλαβερές παρενέργειες για τους ανθρώπους και το περιβάλλον.

Η επικέντρωση στα εμφανή χαρακτηριστικά των ασθενειών και στις παγκόσμιες λύσεις ενθαρρύνεται από τη λογική της αγοράς και από πολιτιστικά-οικονομικά συμφέροντα (βλέπε 3 η κατάσταση-ψυχική υγεία, μία αναπτυσσόμενη πρόκληση για την ΕΕ και 4 αναπτυσσόμενες αντιδράσεις:πρωτοβουλίες διαμόρφωσης πολιτικής στη ψυχική υγεία)

Αυτό έρχεται σε αντίθεση με το ευρέως γνωστό γεγονός ότι το κοινωνικό πλαίσιο ζωής του ατόμου είναι ιδιαίτερα καθοριστικό για τη ψυχική του υγεία (για παράδειγμα όταν σχετίζεται με βία, μεγάλες ανισορροπίες, παιδική κακοποίηση, σεξουαλική κακοποίηση, τραυματικά συμβάντα, εξαρτήσεις κ.λ.π.)

Η νεοφιλελεύθερη βιομηχανική προσέγγιση αφορά στην ανάλυση των ανθρώπων ως τυποποιημένα ιατρικά άτομα και την κατάκτηση της αγοράς με παγκόσμια προϊόντα για όλους μας. Οι βιομηχανίες επιχορηγούν τις ιατρικές έρευνες στο χώρο της ψυχικής υγείας και η αγορά αυτοσυντηρείται με το να βρίσκει ασθένειες για τα χάπια της.

· Όσο ο τομέας της ψυχοφαρμακευτικής βιομηχανίας παραμένει ιδιωτικός, δεν πρόκειται να σταματήσει η ιατρικοποίηση της φροντίδας ψυχικής υγείας.

· Οι «αναπτυσσόμενες ασθένειες» στη βιομηχανία της ψυχικής υγείας ενδυναμώνουν τη νεοφιλελεύθερη ερμηνεία της «υγείας», που οδηγεί στον ατομισμό και βλάπτει την κοινωνία. (Επίσης βλέπε 4 αναπτυσσόμενες αντιδράσεις:πρωτοβουλίες διαμόρφωσης πολιτικής στη ψυχική υγεία).

Επίσης, τα φαρμακευτικά και ιατρικά σκευάσματα συχνά δοκιμάζονται παρανόμως στον πληθυσμό των φτωχότερων κρατών του κόσμου, όπως η Ινδία, η Αφρική, ώστε να μειωθεί το κόστος των πειραμάτων. Ωστόσο, η τραγική ειρωνεία είναι ότι, όταν αυτός ο φτωχός πληθυσμός υποφέρει από ασθένειες, είναι ζήτημα τύχης το αν θα επιβιώσει. Η πιθανότητα ότι αυτοί οι άνθρωποι θα πεθάνουν σε φτωχά ιδρύματα έχει αποδειχθεί μεγαλύτερη.

· Πρέπει να σταματήσει άμεσα ο παράνομος πειραματισμός των φαρμάκων. Από τότε που η ιδιωτικοποίηση οδηγεί τις εταιρείες να προσπαθούν να βγάλουν περισσότερο κέρδος, είναι αναμενόμενο ότι οι εταιρείες αυτές θα ψάξουν τα παράθυρα της νομοθεσίας, ώστε να βρουν τις φτηνότερες δυνατότητες αύξησης του κέρδους τους.

Συνεπώς, πιστεύουμε ότι ο τομέας της ψυχικής υγείας θα έπρεπε να είναι εξ ολοκλήρου δημόσιος και όχι ιδιωτικοποιημένος.

· Σύμφωνα με τελευταία ανάλυση φαίνεται ότι ο καπιταλισμός και ο νεοφιλελευθερισμός, όταν εφαρμόζονται στην κοινωνία και ειδικότερα στο χώρο της ψυχικής υγείας, οδηγούν σε αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας του πληθυσμού.

6.2 Προωθώντας τη κοινωνική ένταξη των ψυχικά ασθενών ή των ατόμων με αναπηρία και προστατεύοντας τα θεμελιώδη δικαιώματα και την αξιοπρέπειά τους.

Οι ψυχικά ασθενείς δεν πρέπει να αποκλείονται από τη κοινωνία και δεν πρέπει να τοποθετούνται σε μεγάλα νοσοκομεία, όπου εκεί, προφανώς, συντελείται ο επανατραυματισμός τους.

6.2.1 Οι προτεραιότητες μας για την ημερήσια διάταξη της ΕΕ

1. Να σταματήσει η φτώχια

2. Να σταματήσει η βία

3. Να σταματήσει η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

4. Πρόληψη των ψυχικών ασθενειών.

5. Κλείσιμο των ψυχιατρικών νοσοκομείων, όπου οι ασθενείς δεν επιβιώνουν της υποτιθέμενης θεραπείας τους και αντικατάστασή τους με μικρότερου μεγέθους υπηρεσίες και καλύτερης ποιότητας φροντίδα.

6. Όσο περισσότερη ανάρρωση και αποκατάσταση είναι δυνατή

7. Απαγόρευση των ακούσιων θεραπειών.

8. Οι ασθενείς πρέπει να είναι οι θεμελιώδεις λίθοι αξιολόγησης της ποιότητας

της φροντίδας

9. Η εμπειρία να χρησιμοποιείται ως βάση για τη γνώση.

10. Υποστήριξη των οργανώσεων των ασθενών.

11. Εστίαση στη ψυχική υγεία του ανθρώπου, περισσότερο από όση στα

εξωτερικά χαρακτηριστικά των ασθενειών

12. Αποδοχή της ψυχικής ποικιλίας και πολλαπλότητας

13. Αποδοχή της πολυπολιτισμικότητας, της ψυχικής πολυμορφίας και πολλαπλότητας

14. Να δοθεί σε όλους τους ασθενείς το δικαίωμα της άρνησης της θεραπείας τους

15. Να γίνουν ειδικές προσπάθειες ώστε να υπάρχει παροχή καλής φροντίδας στους ψυχιατρικούς ασθενείς στα φτωχά κράτη, σε μάχιμες ζώνες, καθώς επίσης για πρόσφυγες και μετανάστες

16. Η ψυχοφαρμακευτική βιομηχανία δεν πρέπει να είναι ιδιωτικοποιημένη

17. Δημόσιο σύστημα ψυχικής υγείας

18. Τελικά η φροντίδα ψυχικής υγείας θα πρέπει οπωσδήποτε να γίνεται μέσα στη κοινωνία και από τη κοινωνία.

6.2.2 Οι προτεραιότητες μας στη βελτίωση της ποιότητας μέσα στα ιδρύματα ψυχικής υγείας:

19. Όχι μεγάλης κλίμακας ιδρύματα ψυχικής υγείας με εκατοντάδες ασθενείς

20. Η φροντίδα ψυχικής υγείας να βασίζεται σε μικρής κλίμακας κοινότητες με σεβασμό στις ατομικές ανάγκες.

21. Όχι ομαδικά σχήματα, αλλά εξατομικευμένα προγράμματα διαμορφωμένα μέσα από συνεργασία

22. Να γίνεται χρήση της βασισμένης σε εμπειρία γνώσης και της συμμετοχής των πελατών.

23. Η συμμετοχή των πελατών να είναι δυνατή κάθε ώρα: οι βοηθοί θα πρέπει να έχουν πάντα το χρόνο να συζητήσουν για οτιδήποτε

24. Να εξαλειφθεί η χρήση των μέτρων εξαναγκασμού.

25. Οι ασθενείς να αποφασίζουν αν η συγκεκριμένη μορφή φροντίδας τους βοηθάει.

26. Οι ασθενείς έχουν το δικαίωμα να αρνηθούν μία θεραπεία.

27. Να γίνει προσπάθεια να διατηρηθεί μια επικοινωνία βασισμένη στην ισότητα μεταξύ του ασθενούς και του προσωπικού.

28. Να βασιστεί η φροντίδα της ψυχικής υγείας στην επικοινωνία, ισότητα, εμπιστοσύνη, να υπάρχει προσοχή προς τα συναισθήματα των ασθενών και ως στόχοι να ορίζονται η ανάρρωση, η αποκατάσταση και η κοινωνική ενσωμάτωση.

29. Όχι αποκλεισμός, αλλά περισσότερη συντροφιά στους ανθρώπους με ψυχικές ασθένειες.

30. Περισσότερη προσβασιμότητα σε κοινωνικές επαφές και περισσότερες ευκαιρίες για τους ασθενείς, να συμμετέχουν στη καθημερινή ζωή της κοινωνίας.

6.3 Βελτιώνοντας τις πληροφορίες και τη γνώση για τη ψυχική υγεία στην ΕΕ

Για όποιες πληροφορίες μπορείτε πάντα να έρθετε σε επαφή με τις παρακάτω οργανώσεις ασθενών:

Jolijn Santegoeds, Actiegroep Tekeer tegen de isoleer!

Διεύθυνση: Tellgenstraat 78, ταχυδρομικός κώδικας: 5652 ΝΤ,

Πόλη: Eidhoven

Χώρα: Ολλανδία (The Netherlands)

Τηλέφωνα: +31/040-2515342 κινητό: +31/ 06-47018432

E-mail:tekeertegendeisoleer@hotmail.com

Αγγλικό webside:http://home.tiscaili.nl/antisosite/international_message_board.htm

Full webside (NL):http://www.antisosite.tk

Marietje Lemmens, Stichting time-out

Διεύθυνση: Princess Christinalaan 14, ταχυδρομικός κώδικας: 6301 VX,

Πόλη: Valkenburg aan de Geul,

Χώρα: Ολλανδία (The Netherlands)

Τηλέφωνα: +31/043-6013857 κινητό: +31/ 06-47018432

E-mail:marietjelemmens@xs4all.nl

Full webside (NL):www.stichting-time-out.nl

Δρ. Jan Verhaegh, Clienten Centrum Limburg/ Εκπρόσωπος και Μέλος του Συμβουλίου του Βορειοδυτικού τομέα του Ευρωπαϊκού Δικτύου Χρηστών και Επιζήσαντων της Ψυχιατρικής (Network Users and Survivors of Psychiatry ENUSP)

Διεύθυνση: Prinses Christnalaan 14, ταχυδρομικός κώδικας: 6301 VX,

Πόλη:Valkenburg aan Geul

Χώρα: Ολλανδία (The Netherlands)

Τηλέφωνα: +31/043-6013857

E-mail:janverhaegh@xs4all.nl

Full webside (NL): www.stichting-time-out.nl

---

[1] Πρωτότυπος τίτλος: «Red Paper on improving mental health care: Declaration of Patients Organisations»

[2] Ψυχολόγος

[3] Ψυχολόγος

[4] Κλινική Ψυχολόγος, Ελληνικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών, Θεσσαλονίκη

[5] Κατά τη μετάφραση τηρούνται οι υπογραμμίσεις και οι έντονες γραμματοσειρές του πρωτότυπου.

Περί του αδύνατου της βίωσης μιας ψύχωσης, ή τι δεν με βοηθάει, όταν τρελαίνομαι ( Thilo von Trotha[1], Berlin)

Μετφρ. από τα γερμανικά: Ηλίας Βούλτσιος[2], Μάρθα Μενεμενλή[3], Άννα Εμμανουηλίδου[4]

Η ιδέα γι’ αυτό το Συμπόσιο με θέμα «Τι με βοηθάει, όταν τρελαίνομαι;» προέρχεται από ένα κεφάλαιο από το βιβλίο των Kerstin Kemper και Peter Lehmann «Αντί Ψυχιατρικής», στο οποίο 17 άνθρωποι από 9 διαφορετικά ευρωπαϊκά και βορειοαμερικανικά κράτη εξιστορούν τα προσωπικά τους βιώματα απ’ την ψυχιατρική και περιγράφουν από συνειδητά υποκειμενική σκοπιά, τι τους βοήθησε στην επαφή τους με την τρέλα τους.
Η τρέλα και η προσωπική εμπλοκή με την ψυχιατρική δεν είναι καθόλου ταυτόσημα πράγματα. Υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι σε ψυχιατρικά ιδρύματα, οι οποίοι δεν βρίσκονται εκεί εξαιτίας των «τρελών» βιωμάτων τους, και αντίστροφα, υπάρχουν πολλοί με έντονα βιώματα τρέλας, που δεν καταλήγουν ποτέ στα ψυχιατρεία.
Τα ψυχιατρικά ιδρύματα είναι κατά κανόνα χώροι, στους οποίους αυτή τη στιγμή δεν συναντάται (πλέον) η τρέλα και οι οποίοι, εξαιτίας της άκαμπτης ιδρυματικής δομής βίας και πειθαναγκασμού που διαθέτουν, προσφέρουν λιγότερο ελεύθερο χώρο κίνησης από ό,τι άλλοι κοινωνικοί χώροι. Ένας φίλος μου, που προσπάθησε να με βγάλει από το άσυλο, έλεγε πάντα: «Αν θες να βγεις από εδώ ξανά, πρέπει να γίνεις πιο φυσιολογικός από τους φυσιολογικούς: ας πούμε παθολογικά φυσιολογικός». Πιστεύω, ότι αυτή η παρατήρηση αποδίδει εύστοχα τις υπάρχουσες συνθήκες.
Μείνετε παρακαλώ κατά την ανάγνωση αυτού του κειμένου όσο πιο κοντά γίνεται στις δικές σας εμπειρίες, και μη σκέφτεστε τόσο, πώς θα έπρεπε να αντιμετωπίσετε τον γυμνό άνδρα στο δρόμο, το δράστη μιας δολοφονίας ή μια γριά γυναίκα σε σύγχυση. Το θέμα μας είναι το τι βοηθά (ή θα βοηθούσε) εσάς μόνο, όταν τρελαίνεστε, γιατί πρόκειται για εμπειρίες, οι οποίες, ενώ είναι ασυνήθιστες, έχουν μια μεγάλη, συχνά παραγνωρισμένη εγγύτητα με όλη τη καθημερινότητα μας – μια εγγύτητα, η οποία εκφράζεται μεταξύ άλλων και μέσα από το πόσο συχνά σκεφτόμαστε ή φωνάζουμε σε δύσκολες καταστάσεις φράσεις όπως «Μου στρίβει» ή «τρελαίνομαι».


Περί της αυταπάτης ενός ελεύθερου διαλόγου μεταξύ άμεσα ενδιαφερόμενων και ψυχιάτρων

Τα τελευταία χρόνια έχω αφηγηθεί επανειλημμένως σε παρόμοιες εκδηλώσεις τις προσωπικές μου «ψυχιατρικές εμπειρίες», με τις οποίες τεκμηριώνω την προσωπική μου αντιψυχιατρική επιχειρηματολογία. Παρά τις συνήθως γεμάτες ενδιαφέρον, καλοπροαίρετες αντιδράσεις των ακροατών – και μάλιστα των ίδιων των εργαζομένων σε ψυχιατρεία –, με καταλαμβάνει αμέσως μετά ένα σαχλό συναίσθημα: σαν να έχω κάπως εκπορνευτεί, εκμυστηρευτεί και χρησιμοποιήσει κάτι προσωπικό, το οποίο δεν θα μπορούσε να διαφυλαχτεί επαρκώς σε ένα δημόσιο πλαίσιο και όφειλε να παραμείνει προστατευμένο ως κάτι αυστηρά ιδιωτικό. Βέβαια, μπόρεσα να ξυπνήσω το ενδιαφέρον του κοινού, αλλά η προσοχή για το πρόγραμμα που παρουσίαζα, υπερκαλύφθηκε και εκτοπίστηκε από ένα σχεδόν ηδονοβλεπτικό ενδιαφέρον για την κατάσταση, για το ότι δηλαδή ένας «αποθεραπευμένος τρελός» εκτίθεται σε μια δημοσιοποίηση του εαυτού του. Εκτός αυτού, το διάβημα βρίσκεται σε τεράστια αντίφαση προς τη πεποίθηση μου, ότι όλες οι μορφές τρέλας αποτελούν ριζοσπαστικά ατομικές εκδηλώσεις. Γι΄ αυτόν τον λόγο, η γνησιότητα και η πραγματικότητα τέτοιων εμπειριών χάνεται στο βαθμό, που από την δημοσιοποίησή τους παράγεται η εντύπωση μιας γενικευσιμότητάς τους στην κοινή γνώμη.
Τελικά συνειδητοποίησα ότι ένας διάλογος με νόημα μπορεί να αναπτυχθεί μόνο όταν απουσιάζουν όχι μόνο αρνητικές, αλλά και τυχόν θετικές προκαταλήψεις σε σχέση με τους άμεσα ενδιαφερόμενους και ότι δεν αρκεί η βιογραφική σύμπτωση μιας ψυχιατρικής νοσηλείας για να κινηθεί το ενδιαφέρον προς συγκεκριμένα πρόσωπα και να κληθούν να μιλήσουν δημόσια άνθρωποι, που βρέθηκαν στα ψυχιατρεία, αλλά τελικά επιλέγονται απ’ αυτούς τα πρόσωπα εκείνα, που διαθέτουν κάποιες αξιοπρόσεκτες γνώσεις και την εμπειρία της βαθύτερης επεξεργασίας της εμπειρίας που είχαν με την ψυχιατρική. Αυτό σημαίνει ότι για τους άμεσα ενδιαφερόμενους υπάρχουν μόνο δύο δυνατότητες, ώστε να στηρίξουν έναν ισότιμο διάλογο με μη άμεσα ενδιαφερόμενους: ή σε μια συζήτηση μεταξύ ειδικών με επαγγελματίες της ψυχιατρικής ή της αντιψυχιατρικής, ή σε καθαρά προσωπικές συζητήσεις εμπιστοσύνης, στις οποίες μιλά κανείς για προσωπικά θέματα. ΄Ετσι, αυτό που συμβαίνει είναι ή πολιτικές και επί του πρακτέου αντιπαραθέσεις μεταξύ εκπροσώπων διαφόρων κοινωνικών και πολιτικών ομάδων ή φιλικές συνομιλίες μεταξύ γνωστών. Όμως, μεταξύ των τεχνοκρατών και των (πρώην) εγκλείστων ενός ιδρύματος ένας ελεύθερος και καινοτόμος διάλογος είναι εξαρχής ανέφικτος.
Κανένας δικαστής δε θα είχε την ιδέα, να ανοίξει μια προσωπική συζήτηση με τον κατηγορούμενο. Κανένας ιερέας δε θα ρωτούσε τον πιστό για τα προσωπικά του προβλήματα κατά τη διάρκεια της εξομολόγησης. Κανένας δεσμοφύλακας δεν προσφέρεται στον φυλακισμένο ως φυσικός συνομιλητής για τις ενδότερες ανάγκες και χαρές του. Μόνο στην ψυχιατρική αφήνεται κανείς να παρασυρθεί από την αυταπάτη, ότι μπορεί να αγνοήσει τους νόμους της ιδρυματικής επικοινωνίας και να εκπληρώνει ταυτόχρονα τη κοινωνική λειτουργία της ψυχιατρικής ως θεσμού φύλαξης, περιθωριοποίησης και (επαν)ένταξης για τρελούς. Η αυταπάτη αυτή δίνει σε κάποιους ψυχιάτρους την άδεια, να αυτοπροσδιορίζονται πρωταρχικά ως «συνάνθρωποι», και με αυτόν τον τρόπο να σπρώχνουν στο παρασκήνιο τα καθήκοντα κοινωνικού ελέγχου και πειθαναγκασμού που οφείλουν να εκπληρώσουν. Η ψυχιατρική πρακτική που στηρίζεται σε μια τέτοια αυταπάτη είναι σίγουρα επικίνδυνη, αλλά για το λόγο ότι μέσα απ’ αυτό εξευτελίζει τους άμεσα ενδιαφερόμενους. Γιατί η ψυχιατρική μπορεί μέσα από τη συνεχή παραβίαση ορίων να ενσωματώσει ακόμα και το πιο προσωπικό και εσωτερικό κομμάτι των ανθρώπων, το οποίο φυσιολογικά θα έμενε ανέπαφο από τους θεσμούς. Γι’ αυτό το λόγο, κάθε ψυχιατρική δομή έχει - εντελώς ανεξάρτητα από τις υποκειμενικές προθέσεις των εργαζομένων σ’ αυτήν - την τάση να σκηνοθετεί έναν ολοκληρωτικό χώρο κοινωνικού ελέγχου.
Όταν ο άμεσα ενδιαφερόμενος μιλά για τον εαυτό του και οι εργαζόμενοι στο ψυχιατρείο τον ακούν πρόθυμα, δεν ανατρέπεται καθόλου το παλιό ψυχιατρικό πρότυπο της παρουσίασης και αξιολόγησης μιας «κλινικής περίπτωσης»: Κάποιος έχει βιώσει κάτι, και ο άλλος ήδη γνωρίζει, τι είναι αυτό «πραγματικά». Ο ένας δίνει πληροφορίες για τον εαυτό του, και ο άλλος τις ερμηνεύει υπό το πρίσμα «επιστημονικών γνώσεων», της «κοινωνικής του ευθύνης» για ανθρώπους που βρίσκονται σε οξεία φάση της τρέλας τους και της κοινωνικής εντολής, να προστατεύσει την κοινωνία από αυτούς.
Ακόμα και όταν ο άμεσα ενδιαφερόμενος νιώθει να τον παίρνουν πιο σοβαρά απ’ ό,τι σ’ ένα ιατρείο ή στο ψυχιατρικό τμήμα, ακόμα κι όταν ο ψυχίατρος θεωρεί τον εαυτό του πιο προοδευτικό, πιο ανοιχτό, με μεγαλύτερη κατανόηση από ό,τι οι προηγούμενοι συντηρητικοί συνάδελφοι του, όλες αυτές οι καλοπροαίρετες προσπάθειες παραμένουν εν τέλει μόνο ύπουλα συγκαλυμμένες νέες εκφάνσεις της γνωστής από τα παλιά ψυχιατρικής αντικειμενοποίησης του τρελού γείτονα σε ένα αντικείμενο της ιατρικής.

Σχετικά με τις τεχνητές λέξεις ψύχωση και ψυχωσική εμπειρία

H λέξη «ψυχωσική εμπειρία» είναι ενδεικτική για τη μετατόπιση και επέκταση της ψυχοκοινωνικής συζήτησης που συντελείται τα τελευταία χρόνια και η οποία εκπροσωπείται και σε αυτό το συνέδριο με την πρόσκληση άμεσα ενδιαφερόμενων ως ομιλητών. Η χρήση της αποτελεί έναν νέο λεκτικό διακανονισμό, ο οποίος δημιουργεί όλο και περισσότερη σύγχυση σ΄ αυτήν την ασαφή ζώνη ανάμεσα στην πιο ανοιχτόμυαλη πτέρυγα της κοινωνικής ψυχιατρικής και της πλευράς αυτής του κινήματος αυτοβοήθειας των άμεσα ενδιαφερόμενων, που είναι πρόθυμη για συνεργασία.
Η «ψύχωση» αποτελεί μια τεχνητή λέξη στην ορολογία μεταξύ επαγγελματιών, με την οποία επιτυγχάνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο μια σύνθεση εξαιρετικά ετερογενών μεταξύ τους φαινομένων, πρόκειται για ένα όργανο με το οποίο μπορεί από ένα ευρύτατο και πολυποίκιλο μέρος τής κοινωνικής πραγματικότητας να αποκοπεί και να διαχωριστεί κάτι, το οποίο να μπορεί να γίνει αντικείμενο θεσμικών χειρισμών, ένα είδος ψυχιατρικού νυστεριού, κινητήρας μια μηχανής εννοιών, που αποσκοπεί στην παραγωγή ιατρικών ψευδαισθήσεων.
Μια εμπειρία είναι, από την άλλη πλευρά, κάτι τελείως διαφορετικό: ένας άνθρωπος δεν βιώνει μια «ψύχωση», αλλά ένα όραμα, έναν πανικό, φόβο, την εντύπωση ότι παρακολουθείται από τη CIA, απέραντη χαρά επειδή νομίζει ότι ανακάλυψε το κανόνα του κόσμου ή απόλυτη λύπη επειδή οι άλλοι είναι ξαφνικά κάπως σκληροί και αλλαγμένοι και δεν θέλουν να καταλάβουν. Ανάμεσα στην «ψύχωση» και την «εμπειρία» δεν γίνεται να υπάρξει κανένα σημείο επαφής.

Γιατί «ψύχωση» είναι ακριβώς αυτή η αντικειμενοποιητική εξωτερική περιγραφή μιας φαινομενικά μη κατανοητής πλέον συμπεριφοράς, η οποία αναπτύσσεται υποκειμενικά από μια αυτονόητη εσωτερική μαρτυρία, από μια ενόραση.
Από αυτή την σκοπιά η πλειοψηφία αυτού του συνεδρίου αποτελείται πράγματι από ανθρώπους «με εμπειρία ψύχωσης»: ψυχίατρους και εργαζομένους στην ψυχιατρική. Γιατί μόνο αυτοί μαζεύουν εμπειρίες στην καθημερινότητά τους με αυτό το «νυστέρι»: μαθαίνουν να το χρησιμοποιούν, εμπιστεύονται τη δραστικότητα του και παρατηρούν τα αποτελέσματα της χρήσης του. Εγώ πάντως δεν είμαι σε καμιά περίπτωση άνθρωπος με εμπειρία ψύχωσης.

Απομόνωση - παράλυση - τρέλα
Τα τρία στάδια, στα οποία ολοκληρώνεται η ψυχιατρική θεραπεία, θα μπορούσαν να έχουν τους παραπάνω τίτλους. Όποιος καταλήγει στην ψυχιατρική, εκτίθεται σε μια τριπλή πίεση ή βία: α) τη φυσική, μέσα από τον εγκλεισμό, την απαγόρευση εξόδου, την απομόνωση, την καθήλωση (δέσιμο) και σε πολλές περιπτώσεις την άσκηση σωματικής βίας από το προσωπικό του ιδρύματος. β) τη χημική, από τα νευροληπτικά φάρμακα και γ) τη λεγόμενη ψυχοθεραπευτική, με την αναγκαστική συμμετοχή του σε ατομικές ή ομαδικές συζητήσεις. Τα τρία αυτά στάδια ακολουθούν το ένα το άλλο και έχουν τον ίδιο στόχο: την απαλλαγή του άμεσα ενδιαφερόμενου από την τρέλα του.
Αν το δει κανείς απ’ έξω, το πρώτο από τα στάδια είναι το πιο προβληματικό και αυτό που επιδέχεται μεγαλύτερης κριτικής, ενώ το δεύτερο είναι κάπως άβολο, αλλά περισσότερο ανθρώπινο με τους «αρρώστους». Το τρίτο στάδιο αποτελεί από αυτή τη σκοπιά μια πραγματική ευκαιρία και παρέχει τη δυνατότητα στον «άρρωστο» να μάθει μόνος τους να αντιμετωπίζει την αρρώστιά του και να την εντάξει σε μια ουσιαστικά ελαχιστοποιημένη ζωή.
Εντελώς αντίστροφή είναι η άποψη που έχει ένας άμεσα ενδιαφερόμενος από αυτή την τριπλή «επεξεργασία» της «ψύχωσης»: η σωματική βία (περιορισμός, απομόνωση, ακινητοποίηση) είναι μεν κατά κανόνα ασυνήθιστη, υποτιμητική και επώδυνη, αλλά υποφερτή με την έννοια, ότι παρουσιάζει ένα είδος αρνητικής, φυσικής εμπειρίας, την οποία μπορούμε να την κατατάξουμε σε ό,τι ζήσαμε παλαιότερα ή τουλάχιστον ακούσαμε ή είδαμε. Η ψυχική βία είναι σίγουρα φριχτή, αλλά όχι το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σε έναν άνθρωπο. Η χημική βία, με την έννοια της λήψης νευροληπτικών φαρμάκων είναι ασύγκριτα πιο καταστροφική, γιατί έχει τρομακτικές σωματικές συνέπειες, που προκαλούν τρόμο, και αλλάζει δραματικά τη συνηθισμένη αντίληψη και το εσωτερικό βίωμα του ανθρώπου που τα παίρνει. Σ’ αυτό το πλαίσιο προσβάλλεται η σωματική και ψυχική αντίληψη του εαυτού σε ένα επίπεδο, στο οποίο εδράζουν οι άμεσες νευροφυτικές, αισθητηριακές και βασικές αντιληπτικές λειτουργίες, τις οποίες συναντά ο άνθρωπος από τη γέννησή του και αποτελούν υπό κανονικές συνθήκες τον πυρήνα της σωματικής και πνευματικής ταυτότητάς του, που κανείς δεν μπορεί να αγγίξει. Ακόμα και σε ένα ταξίδι τρόμου υπό την επίρροια των λεγόμενων σκληρών ναρκωτικών, δεν αισθάνεται ο άνθρωπος τόσο αποξενωμένος από τον εαυτό του, όσο υπό την επίρροια νευροληπτικών φαρμάκων. Την απόλυτη καταστροφή ολοκληρώνει ωστόσο το τρίτο στάδιο, η εντός της κλινικής ψυχιατρική «ψυχοθεραπεία», γιατί αυτή τείνει να εσωτερικεύσει τα αποτελέσματα των δύο πρώτων σταδίων στην αυτοεικόνα του ενδιαφερόμενου. Στη θέση μιας άμεσης εξωτερικής άσκησης βίας έρχεται ένας χρόνιος αυτοβιασμός, του οποίου ο βίαιος χαρακτήρας παραμένει αόρατος προς τα έξω. Η ψυχική βία χρησιμεύει στο να δίνονται στον πάσχοντα νευροληπτικά φάρμακα για τόσο διάστημα, μέχρι ο ίδιος να τα λάβει «οικειοθελώς». Η χημική παρέμβαση καταστρέφει την ικανότητα αντίστασης, κριτικής, σκέψης, κρίσης και την ικανότητα συναισθηματικής εμπειρίας και προετοιμάζει έτσι μια ψυχοθεραπευτικά σκηνοθετημένη αποξένωση από τον πυρήνα της ίδιας προσωπικότητας. (Μ’ όλα τα παραπάνω εννοούνται αποκλειστικά τέτοιες «ψυχοθεραπευτικές σχέσεις», κατά τις οποίες ο θεραπευτής ως θεράπων ψυχίατρος έχει πραγματική εξουσία στην εκάστοτε κατάσταση ζωής του ασθενή του, στις οποίες δεν υπάρχει εκούσια συνεργασία του ενδιαφερόμενου και κατά τις οποίες η θεραπευτική σχέση δεν μπορεί να διακοπεί ανά πάσα στιγμή χωρίς αρνητικές επιπτώσεις για τον ασθενή.)

Το τελευταίο, το ψυχικό επίπεδο, έχει για τους ψυχιάτρους ως προϋπόθεση τη λεγόμενη «συμμόρφωση» (compliance), τη συνεργασία του ευρισκόμενου υπό ψυχιατρική θεραπεία με τον ψυχίατρό του. Στη βάση αυτής της «συμμόρφωσης», γεννάται η «γνώση της αρρώστιας» του ενδιαφερόμενου. Αν ο τρελός ξεκινήσει να πιστεύει ο ίδιος ότι είναι άρρωστος με ιατρική έννοια – πράγμα το οποίο στην αρχή ουδέποτε κάνει -, αυτό αποτελεί για τον ψυχίατρο το πρώτο βήμα κλινικής βελτίωσης της «ψυχωσικής» κατάστασης. Αυτή η στιγμή ακριβώς συνιστά τη γέννηση του «ψυχικά άρρωστου» από το ίδιο το πνεύμα της ψυχιατρικής. Ο «ψυχικά άρρωστος» είναι ο τρελός, ο οποίος βλέπει τον εαυτό του μέσα από το εκνευρισμένο, αρνητικό και τρομαγμένο βλέμμα του περιβάλλοντός του και κάνει τη ψυχιατρική διάγνωση μέρος της προσωπικότητάς του. Ιδίως ο δήθεν θεραπευμένος ή «σε βελτίωση ευρισκόμενος» «ψυχικά άρρωστος» παραμένει με αυτή την φαινομενικά τόσο προοδευτική, γεμάτη κατανόηση και ανθρωπιστική ψυχοθεραπευτική μέθοδο, σχεδόν ισόβια στην ψυχιατρική οδό: με την αναγνώριση από πλευράς τους της διάγνωσης και την πεποίθηση ότι στο εξής θα έχει μια σχέση θεραπευτική – κι αυτό σημαίνει ουσιαστικά μια σχέση αποξένωσης – με τον εαυτό του, ολοκληρώνει εκ νέου την ερήμωση που επιφέρει η ψυχιατρική καταπίεση των εσωτερικών, ακόμα και «τρελών» εμφανιζόμενων αναγκών του, από μόνος του αυτή τη φορά. Ακριβώς με αυτή τη συστηματική διείσδυση και κυριάρχηση σώματος, οργανισμού και ψυχής δρα και η διαβόητη «πλύση εγκεφάλου», η οποία γι’ αυτό μπορεί να συμπεριληφθεί κανονικά στην παρουσίαση του τι είναι σήμερα ψυχιατρική.
Η «ήπια ψυχιατρική», η τομεοποίηση, η ψυχοθεραπευτικά εξοπλισμένη κοινωνική ψυχιατρική αγωνίζονται να μειώσουν – όσο αυτό είναι εφικτό - τα δύο πρώτα στάδια, την απομόνωση και την (σημ. μετφρ. ενν.: χημική) παράλυση. Αυτό όμως επιτυγχάνεται μόνο με το τίμημα, η διαδικασία του τρίτου σταδίου (της τρέλας) να γίνεται όλο και πιο πονηρή, αποτελεσματική, χωρίς σεβασμό στην ατομικότητα των προσώπων και χωρίς τη δυνατότητα ελέγχου. Σε αυτό το συνέδριο καταδικάζεται δικαίως η παραδοσιακή ασυλική ψυχιατρική. Παραμένει ωστόσο ανοιχτό το ερώτημα, αν οι διαφημιζόμενες κοινωνιοψυχιατρικές εναλλακτικές λύσεις δεν επιφέρουν σε τελική ανάλυση μια ακόμη μεγαλύτερη, ακόμη πιο θεμελιώδη βλάβη.

Έχω την πεποίθηση, ότι θετικές και ουσιώδεις εναλλακτικές λύσεις προς την επικρατούσα ψυχιατρική αντιμετώπιση της τρέλας μπορούν καταρχήν να αναπτυχθούν μόνο σε ένα τέτοιο συνειδητά «μη εποικοδομητικό», ένα πολεμικό ύφος και πλαίσιο επικοινωνίας. Διαφορετικά δεν μπορεί να προκύψει παρά μια νέα πολύχρωμη μεταμφίεση της παλιάς ψυχιατρικής, σαν αυτές που αναπαράγονται σταθερά εδώ και διακόσια χρόνια από την πρώτη εφεύρεση της ψυχιατρικής μέχρι και σήμερα, από τις αναρίθμητες προσπάθειες ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, λίγο ή περισσότερο φανερά.

Δημοσίευση στο Thomas Bock/ Dorothea Bock κ.α. (1) Αποχαιρετισμός από τη Βαβυλώνα- Συνεννόηση πάνω στα όρια στην ψυχιατρική, Βόννη 1995

.

(1) βλ. www.antipsychiatrie.berlinet.de/verlag/titel/sp.htm

http/: www.weglaufhaus.de/literatur/ma/unmoeglich_print.html



[1] Ο Τίλο φον Τρότχα (Thilo von Trotha) είναι ένας από τους ιδρυτές του Σπιτιού Φυγής (Weglaufhaus) στο Βερολίνο, και υπήρξε συνεργάτης του προγράμματος από το 1996 έως το 2002. Ο ίδιος, επιζών της ψυχιατρικής.
[2] Ψυχολόγος
[3] Ψυχολόγος
[4] Κλινική Ψυχολόγος, Ελληνικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών, Θεσσαλονίκη.

Αυτοβοήθεια και ενδυνάμωση (Πέτερ Λέμαν).

Ομιλία 03.12.04 στη Θεσσαλονίκη

Μετφ. από τα γερμανικά: Άννα Εμμανουηλίδου


Ενδυνάμωση είναι η λέξη κλειδί, που αποδίδει καλύτερα το κύριο μέλημα των ανθρώπων εκείνων με προσωπική ψυχιατρική εμπειρία, που δεν είναι ικανοποιημένοι με τη σημερινή ψυχιατρική. Η λέξη ενδυνάμωση αποδίδει ή υποστηρίζει την έννοια της αυτοδιάθεσης. Πρόσωπα με προσωπική ψυχιατρική εμπειρία καλούνται μέσα απ’ αυτήν να πάρουν ή να ξανακερδίσουν την αρμοδιότητα χειρισμού και διάθεσης της ίδιας της ζωής τους. Αυτό είναι το κριτήριο με το οποίο οι άμεσα ενδιαφερόμενοι χαρακτηρίζουν ή αξιολογούν ανά τον κόσμο αποκαλούμενους ή επίδοξους εναλλακτικούς ψυχοκοινωνικούς θεσμούς, είτε πρόκειται για ψυχιατρικές δομές είτε για ομάδες αυτοβοήθειας. Ακόμα και στη Γερμανία, τόσο η έννοια, όσο και η ιδέα πίσω απ’ αυτήν, πολύ δε περισσότερο η πράξη, παραμένει σχετικά άγνωστη. Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται απλά για μια άλλη θεραπεία, για μια ακόμα δηλαδή σχέση μεταξύ υποκειμένου-αντικειμένου, για έναν διαφορετικό τόπο θεραπείας, για διαφορετικά ψυχοφάρμακα, για διαφορετικά ηλεκτροσόκ, ή απλά για την απαίτηση να γίνει κανείς αντιληπτός και κατανοητός ως πρόσωπο (Lehmann, 2002a).
Ενδυνάμωση, σύμφωνα με τον ορισμό που δίνουν οι ίδιοι οι άμεσα ενδιαφερόμενοι στο βιβλίο «Αντί Ψυχιατρικής» (Statt Psychiatrie), σημαίνει κάτι τελείως διαφορετικό. Ενδυνάμωση σημαίνει:
Ø Το να έχεις την εξουσία να αποφασίζεις
Ø Να έχεις πρόσβαση σε πληροφορίες και οικονομικούς πόρους
Ø Να έχεις ένα πλατύ πεδίο διαφορετικών επιλογών (όχι απλά την επιλογή μεταξύ του ναι/όχι και του ή- το- ένα- ή- το-άλλο)
Ø Να έχεις την αίσθηση πως μπορείς ως πρόσωπο να αλλάξεις κάτι
Ø Να μιλάς με τη δική σου φωνή
Ø Να ορίζεις εκ νέου ο-η ίδιος-α την ταυτότητά σου
Ø Να ορίζεις εκ νέου ο-η ίδιος-α τις προσωπικές σου δυνατότητες και τη σχέση σου με τη θεσμοποιημένη εξουσία
Ø Να συνειδητοποιείς ότι κάθε άτομο έχει δικαιώματα
Ø Να γνωρίσεις το αίσθημα της οργής και να μάθεις τρόπους να του δίνεις μια έκφραση
Ø Να μπορείς να εισάγεις αλλαγές, τόσο στην προσωπική σου ζωή όσο και στην κοινότητα
Ø Να αναπτύσσεις μια θετική αυτοεικόνα και να υπερβαίνεις προκαταλήψεις (Chamberlin, 1993, σ. 317).


Το 1995 η Γερμανική Συνομοσπονδία Ανθρώπων με Ψυχιατρική Εμπειρία έκανε μια έρευνα μεταξύ των μελών της με θέμα το τι μορφή πρέπει να έχει ένα «άλλο», εναλλακτικό ψυχοκοινωνικό τοπίο. Η Συνομοσπονδία ανέλαβε να κάνει για το γερμανικό περιοδικό «Πληροφορίες Κοινωνικής Ψυχιατρικής» (Sozialpsychiatrische Informationen) μια έρευνα ερωτηματολογίου πάνω στην ποιότητα της ψυχιατρικής περίθαλψης και τη βελτίωσή της. Σ’ αυτήν την έρευνα έλαβαν μέρος πάνω από 100 μέλη της συνομοσπονδίας. Σύμφωνα με τις απαντήσεις η υπάρχουσα ψυχιατρική απορρίφθηκε μαζικά ως «εκμηδενιστική» των ανθρώπων, που την προσεγγίζουν. Μόνο ένα 10% των ερωτηθέντων απάντησαν ότι βρήκαν κάποιου τύπου βοήθεια στα προβλήματα, που τους οδήγησαν στην εισαγωγή στο ψυχιατρείο. Υπήρξαν συχνές αναφορές σε κατάφορες παραβιάσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις δεν είχε υπάρξει καμιά ολοκληρωμένη ενημέρωση των νοσηλευομένων για τους κινδύνους που εγκυμονούσαν οι εφαρμοσμένες θεραπευτικές μέθοδοι, αντίθετα με ό,τι επιβάλλει ο νόμος.
Οι ερωτηθέντες κατέληξαν στα παρακάτω βασικά κριτήρια που πρέπει να πληρούνται, ώστε να μπορεί να μιλά κανείς για μια στοιχειωδώς αποδεκτή ψυχιατρική: σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, ζεστασιά και ανθρώπινη επαφή, ατομική συνοδεία στην πορεία της ψύχωσης, σχέση εμπιστοσύνης χωρίς το στοιχείο του φόβου. Πολλοί από τους ερωτηθέντες χαρακτήρισαν την ψυχιατρική συμπεριλαμβανομένων και των ψυχιάτρων ως συνολικά περιττή. Μέλη της συνομοσπονδίας, που θεωρούσαν ότι είναι δυνατή μια ψυχιατρική μεταρρύθμιση, χαρακτήρισαν τους παρακάτω παράγοντες ως περιττούς στην ψυχιατρική περίθαλψη: βία, ψυχοφάρμακα, ακούσιες νοσηλείες, ηλεκτροσόκ, καθηλώσεις. Επίσης περιττοί χαρακτηρίστηκαν γιατροί, οι οποίοι πιστεύουν πως ξέρουν περισσότερα για τους ασθενείς τους απ’ ό,τι οι ίδιοι οι ασθενείς για τους εαυτούς τους. Σημαντικό θεωρήθηκε να υπάρχουν εναλλακτικές δυνατότητες, ώστε να μπορούν οι άμεσα ενδιαφερόμενοι να επιλέξουν. Στην ερώτηση τι μορφή πρέπει να έχουν αυτές οι εναλλακτικές δυνατότητες αναφέρθηκαν οι παρακάτω προτάσεις και ιδέες: εναλλακτικά φάρμακα, π.χ. ομοιοπαθητικά φάρμακα, αυτοβοήθεια, σπίτια-καταφύγια για τη βίωση και αποκλιμάκωση των κρίσεων, εναλλακτικές δομές τύπου Μόσερ και Λαίγκ, το ήσυχο δωμάτιο τύπου Σωτηρία (Peeck/ von Secekndorff/ Heinecke, 1995).
Διατυπώθηκαν επίσης γνώμες σχετικά με την εκπαίδευση και τα απαιτούμενα προσόντα των εργαζομένων σ’ αυτή τη νέα «ψυχιατρική», μια ψυχιατρική κατά το δυνατόν χωρίς ψυχιάτρους. Οι συγγραφείς που αξιολόγησαν για τη Συνομοσπονδία τις απαντήσεις κατέληξαν στο εξής συμπέρασμα: «Όσο λοιπόν ένας γιατρός πιστεύει ακόμα ότι πρέπει να στερήσει από τον ασθενή του το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, την αξιοπρέπειά του, τη φαντασία, τη δημιουργικότητα και την εκφραστικότητά του με τη βοήθεια ψυχοφαρμάκων, για να μπορέσει να τον κάνει πιο εύκολο στην καθοδήγηση, πιο ανυπεράσπιστο, πιο διαθέσιμο σε μετατρεπτικές παρεμβάσεις, δεν μπορεί η ψυχιατρική παρά να παραμείνει ένας τόπος o οποίος διαπαιδαγωγεί στην κανονικότητα και ο οποίος λειτουργεί ως μέσο πειθάρχησης, καταστολής και απανθρωπιάς, ως ένα ξεκάθαρο καψόνι.» (οπ.π., σ. 33f).
Τα παραπάνω αποτελούν ένα μέρος των αιτημάτων και των πεποιθήσεων ανθρώπων με προσωπική ψυχιατρική εμπειρία το 1995. Ήδη 15 χρόνια νωρίτερα η κοινωνική λειτουργός Τίνα Στέκλε διεξήγαγε μια παρόμοια έρευνα με μέλη μιας κριτικής ομάδας αυτοβοήθειας στο Βερολίνο, η οποία την οδήγησε σε παρόμοια συμπεράσματα. «Πολύ σημαντικότερο από την επαγγελματική εκπαίδευση είναι το ανθρώπινο ενδιαφέρον, που βοηθά τους άμεσα ενδιαφερόμενους να ξαναβρούν τον εαυτό τους. Απαιτούνται λοιπόν άνθρωποι, που παίρνουν τον απέναντί τους σοβαρά, μπορούν να ακούσουν, και διαθέτουν ζεστασιά, υπομονή και ανοχή. Αλλά επίσης και άνθρωποι που δε φοβούνται την τρέλα και δεν βλέπουν μόνο αρνητικά τις συμπεριφορές που αποκλίνουν από ή αντιτίθενται στην κοινωνική νόρμα» (Stöckle, 1983, 146).
Δεν πρέπει κανείς να παραβλέψει το γεγονός ότι ένα μεγάλο μέρος των άμεσα ενδιαφερομένων αμφισβητεί το λόγο ύπαρξης της ψυχιατρικής συνολικά, επειδή η ίδια ως ιατρικός κλάδος δεν δύναται στο ελάχιστο να λύσει ψυχικά προβλήματα κοινωνικής φύσεως. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να χειραγωγήσει με ιατρικά μέσα ανεπιθύμητες ψυχικές εκφάνσεις και αντίστοιχες συμπεριφορές, όπως μέσα από χειρουργικές παρεμβάσεις, ηλεκτροσόκ και χημικά ψυχοφάρμακα.

Ο ψυχολόγος Κλάους Νουβερτνέ κατέληξε μετά από δομημένες συνεντεύξεις με επαγγελματίες ψυχικής υγείας και άμεσα ενδιαφερόμενους στο ότι οι ανάγκες των δεύτερων αποκλίνουν από τη φαντασία, που έχουν γι’ αυτές οι πρώτοι. Σύμφωνα με τα αποτελέσματά του, οι άμεσα ενδιαφερόμενοι θέλουν κατά 82% να αφεθούν στην ησυχία τους, κατά 67% να εξασφαλιστούν υλικά, κατά 51% να νιώσουν ότι κάποιος τους καταλαβαίνει και μόνο σε ένα ποσοστό 17% να λάβουν υποστήριξη στην ψυχοκοινωνική τους αποκατάσταση. Αντίστροφα οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας θέλουν κατά 89% να υποστηρίξουν τους ασθενείς τους στην αποκατάστασή τους και μόνο σε ένα ποσοστό 37% να τους προσφέρουν έναν προστατευτικό-προστατευμένο χώρο κατά τη διάρκεια της κρίσης τους, ενώ μόνο στο 31% τους να τους βοηθήσουν στην υλική τους εξασφάλιση (Nouvertne, 1996, σ. 36). Όπου έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν ελεύθερα και ανεπηρέαστοι οι ίδιοι οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, διατυπώνεται δυνατά η ίδια ακριβώς κριτική και αρθρώνονται παρόμοιες γνώμες.

Ομάδες αυτοβοήθειας που ιδρύονται από επαγγελματίες για τους ανθρώπους με ψυχιατρική εμπειρία είναι μια αντίφαση από μόνη της. Αυτοβοήθεια μπορεί να οργανωθεί μόνο από άμεσα ενδιαφερόμενους, οτιδήποτε άλλο είναι ετεροβοήθεια. Η Τζούντι Τσάμπερλιν, ειδική στην αυτοβοήθεια, η ίδια άμεσα ενδιαφερόμενη και συγγραφέας μεταξύ άλλων του βιβλίου «Αντί ψυχιατρικής», διαμόρφωσε σε συνεργασία με άλλους άμεσα ενδιαφερόμενους τα εξής κριτήρια «πιστοποίησης» αυθεντικών ομάδων αυτοβοήθειας:

Ομάδες αυτοβοήθειας είναι ομάδες βάσης σε τοπικό επίπεδο. Αυτό δεν αποκλείει τη δημιουργία δικτύων σε περιφερειακό, εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο.
Οι οικονομικοί πόροι, το προσωπικό και οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων μιας ομάδας ελέγχονται από την ίδια την ομάδα.
Πεποιθήσεις και στόχοι της ομάδας διαμορφώνονται από τα μέλη και δεν επιβάλλονται έξωθεν.
Η συμμετοχή στην ομάδα είναι εθελοντική.
Η ομάδα είναι ευέλικτη με την έννοια ότι δεν έχει κάποιο άκαμπτο πρόγραμμα, το οποίο είναι όλοι αναγκασμένοι να ακολουθούν.
Η συμμετοχή είναι ανοιχτή σε οποιονδήποτε ήταν ή είναι άμεσα εμπλεγμένος με την ψυχιατρική σε κλειστή νοσηλεία ή σε εξωτερική συνεργασία με αντίστοιχες δομές, καθώς και στον καθένα που θεωρεί τον εαυτό του «υποψήφιο» για κάτι τέτοιο. Τα ίδια τα μέλη είναι αυτά που θα επιλέξουν κάθε φορά το πώς θέλουν να αποκαλούνται: πελάτες της ψυχιατρικής, (πρώην)ασθενείς, χρήστες-τριες, επιζήσαντες ή όπως αλλιώς.
Η ομάδα είναι ανοιχτή για νέα πρόσωπα.
Το κλίμα στην ομάδα χαρακτηρίζεται από μια άμεση διαπροσωπική και μη ιατρική επαφή μεταξύ των μελών.


Πώς μπορούν να συνεισφέρουν επαγγελματίες και συγγενείς στην προαγωγή της αυτοβοήθειας;

Ø Να προσφέρουν χρήματα και χώρους, να αποδεχτούν ότι οι άμεσα ενδιαφερόμενοι έχουν έναν χώρο, στον οποίο συναντούνται μόνον μεταξύ τους, συγκρίσιμο με τις ομάδες γυναικών, που αποκλείουν την παρουσία ανδρών.
Ø Να προσφέρουν συνεργασία και ενθάρρυνση για αυτοβοήθεια.
Ø Να αναγνωρίσουν και να δηλώσουν δημόσια τα όρια των ικανοτήτων και δυνατοτήτων τους.
Ø Αυτό θα πρέπει να μετατραπεί σε επαγγελματικό αυτονόητο στην εργασιακή τους καθημερινότητα

Ένα καλό παράδειγμα κατανόησης του πεπερασμένου των επαγγελματικών δυνατοτήτων των ειδικών ήταν το «Μπέρτς-Χάους», κοντά στην αμερικάνικη πόλη Λίτλτον, στον Νιου Χαρμσάιρ, το οποίο ιδρύθηκε από έναν μαθητή του Λαίγκ, τον ψυχολόγο Ντέιβιντ Γκόλτμπλατ. Πριν λίγο καιρό αναγκάστηκε να κλείσει λόγω οικονομικών προβλημάτων. Σ’ αυτό το πρόγραμμα συμμετείχε επίσης η Κάθρην Μπέρτς Σάιμς, μια φίλη του Γκόλτμπλατ, η οποία πρόσφερε και ένα μεγάλο σπίτι για την πραγματοποίηση της ιδέας. Στο Μπέρτς-Χάους εργάζονταν μέχρι 4 θεραπευτές πλήρους απασχόλησης, οι οποίοι έρχονταν στο σπίτι τις περισσότερες φορές στη βάση κανονισμένων ραντεβού. Στο σπίτι υπήρχε χώρος το πολύ για 8 μέλη και 5 πρόσωπα που έκαναν εκεί την πρακτική τους, συνήθως φοιτητές-τριες ψυχολογίας και κοινωνικής εργασίας. Αυτά τα πρόσωπα ήταν πολύ μεγάλης σημασίας για το πρόγραμμα, γιατί αποτελούσαν τους ανθρώπους, τους οποίους αναζητούσαν προσωπικά τις περισσότερες φορές τα μέλη, και ήταν αυτοί-ές που περνούσαν πολύ χρόνο μαζί τους και βίωναν κοντά τους τις σοβαρές ψυχικές τους κρίσεις (Goldblatt, 1995a, Runte, 2001, σ. 44ff).
Στο Μπέρτς-Χάους δεν είχαν κατά κανόνα χώρο τα ψυχοφάρμακα και ο λόγος του Ειδικού ως τέτοιου:
«Δεν είμαστε της άποψης ότι οι συναισθηματικές διαταραχές έχουν βιολογικές αιτίες, εκτός από εξαιρέσεις, γι’ αυτό και η χρήση ψυχοφαρμάκων σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ψυχική κρίση αποτελεί μάλλον την εξαίρεση, παρά τον κανόνα» (Goldblatt, 1995β, σ. 330)
«Πολλοί ειδικοί προσπαθούν να πείσουν τον καημένο τον ασθενή πως τους χρειάζεται για τη θεραπεία του. Έτσι μόνο χειροτερεύουμε τα πράγματα. Σε μια ψύχωση καταρρέουν όλοι αυτοί οι διαχωρισμοί. Η κατανομή των ρόλων, που επιβάλλεται από τη συνείδηση του Ειδικοί πρέπει να εγκαταλειφθεί προς όφελος μιας στάσης, κατά την οποία δύο άνθρωποι συναντιούνται στα πλαίσια μιας συνθήκης πόνου, στην οποία ο ένας από τους δύο έχει χάσει τον εαυτό του. Το να πιστεύουμε ότι έχουμε την απάντηση στα προβλήματα ενός άλλου προσώπου ή ότι ξέρουμε τι είναι το καλύτερο γι’ αυτό είναι μια το ίδιο επικίνδυνη άποψη. Κι αυτό, γιατί μ’ αυτή την άποψη δημιουργεί κανείς μη ρεαλιστικές προσδοκίες, προσδίδει στον ειδικό θεϊκές ιδιότητες και τρέφει την ψευδαίσθηση πως ο ίδιος-α βρίσκεται πάνω από τον –την ασθενή. (Goldblatt, 1995γ, σ.229).

«Δεν είμαστε εμείς που θεραπεύουμε τους ανθρώπους, είναι οι ίδιοι που το κάνουν. Το να υποστηρίξουμε την πεποίθηση ότι η ίαση έρχεται έξωθεν επιδεινώνει το πρόβλημα στο μέλλον. Άνθρωποι που βρίσκονται σε κατάσταση ψυχικής αγωνίας μπορούν - και το κάνουν - να υπερβούν τις δυσκολίες τους, με το να ασχοληθούν οι ίδιοι με την ίασή τους στα πλαίσια ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος. Το πρόβλημα εστιάζεται στο να οικοδομήσουμε ένα σταθερό περιβάλλον για ανθρώπους σε κατάσταση ψυχικής αγωνίας, το οποίο δεν αναμειγνύεται στην κατάστασή τους, αλλά τους προσφέρει απλά βοήθεια. Το να καταλάβει κανείς, πώς μπορεί να φροντίσει έναν άλλον άνθρωπο χωρίς να ανακατευτεί στη διαδικασία, στην οποία εκείνος βρίσκεται, είναι ένα από τα δυσκολότερα πράγματα που πρέπει να μαθευτούν για τη θεραπευτική πράξη» (Goldblatt, 1995β,σ.331).


Τι μπορούν να κάνουν οι οικογένειες;

Μια σημαντική συνεισφορά των οικογενειών στη διαδικασία ενδυνάμωσης των άμεσα ενδιαφερόμενων είναι η υποστήριξή τους στην απεξάρτησή τους από τα ψυχοφάρμακα. Η απεξάρτηση από τα ψυχοφάρμακα είναι από τα μεγαλύτερα θέματα για τους ανθρώπους με ψυχιατρική εμπειρία. Όπως για παράδειγμα αναλύεται στο βιβλίο «Σταματώντας τα ψυχοφάρμακα» („Psychopharmaka absetzen», Lehmann 2002b, 2004).
Κατά κανόνα οι συγγενείς δέχονται τρομακτικές πιέσεις τόσο από τους ψυχιάτρους, όσο και από συμβούλους φαρμακευτικών εταιρειών. Γίνεται συστηματική προσπάθεια να πειστούν, όπως άλλωστε και οι άμεσα ενδιαφερόμενοι, ότι σε περίπτωση σταματήματος του ψυχοφαρμάκου θα έχουν να αντιμετωπίσουν άμεσα την επόμενη υποτροπή. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις δεν εξηγείται ότι μ’ αυτό εννοείται το ξαφνικό σταμάτημα, μα αναφέρεται κανείς στο σταμάτημα γενικά. Τόσο οι ψυχίατροι, όσο και οι κατασκευαστές ψυχοφαρμάκων προτιμούν να παίρνουν οι ενδιαφερόμενοι ψυχοφάρμακα για όλη την υπόλοιπη ζωή τους. Ο ισόβιες βλάβες που υφίστανται οι ενδιαφερόμενοι απ’ αυτό δε φαίνεται να απασχολούν ιδιαίτερα αυτούς που δίνουν τα αντίστοιχα παρασκευάσματα.
αΗ ΗηΗΞ΄ΛΚΞΗ΄ΛΗ΄Λ

Από την άλλη πλευρά πολλοί από τους άμεσα ενδιαφερόμενους σταματούν από μόνοι τους ξαφνικά τα ψυχοφάρμακα ή δεν αρχίζουν να τα παίρνουν καθόλου. Έτσι συμπεριφέρονται όπως και ένα μεγάλο μέρος του κανονικού πληθυσμού: το 50% και των άλλων, σωματικών ασθενών δεν παίρνουν ποτέ τα φάρμακα που τους γράφουν οι γιατροί τους. Τα στερητικά συμπτώματα, που συνήθως μπορούν να εμφανιστούν από μια τέτοια «ανυπακοή», αντιμετωπίζονται αποτελεσματικότερα αν μειώσει κανείς σταδιακά τη δόση. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε περίπτωση που το ψυχοφάρμακο καταναλώθηκε ήδη για περισσότερο από έναν ή δύο μήνες. Ιδανικό θα ήταν αν μπορούσαν να εξασφαλιστούν όλοι οι παράγοντες, που έχουν βρεθεί πως υποστηρίζουν αποτελεσματικά μια ολική απεξάρτηση από τις ουσίες αυτές: υπευθυνότητα και συνειδητοποίηση της κατάστασης, ένας ρυθμός μείωσης της δόσης που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες του συγκεκριμένου σώματος, τις ιδιότητες του συγκεκριμένου φαρμάκου, στη δόση και την ως τώρα διάρκεια της λήψης του, ένα υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον, ικανοί επαγγελματίες και μια υποστηρικτική ομάδα αυτοβοήθειας.
Δυστυχώς κατά κανόνα πρέπει να υπολογίζει κανείς πως οι συνθήκες κάθε άλλο παρά ιδανικές είναι, για το άτομο που αποφασίζει να απεξαρτηθεί από τα φάρμακα. Στη χειρότερη περίπτωση δε μένει στο ενδιαφερόμενο πρόσωπο καμιά άλλη επιλογή από το να τραβήξει ο ίδιος τον εαυτό του από τα μαλλιά για να τον βγάλει από την ψυχοφαρμακολογική εξάρτηση, όπως ο βαρώνος Μινχάουζεν στο αντίστοιχο παραμύθι.
Η Γκέρτα Βόζαρτ, μια από τις συγγραφείς του βιβλίου «Σταματώντας τα ψυχοφάρμακα», δίνει ένα ενθαρρυντικό μήνυμα γράφοντας:
«Εξαρτάται από εμάς τους ίδιους το να ζήσουμε με υπευθυνότητα απέναντι στον εαυτό μας. Δεν είμαστε μόνο καταδικασμένοι από άλλους, δεμένοι με ξένους ζουρλομανδύες. Διαθέτουμε οι ίδιοι πολύ περισσότερες δυνάμεις (και μαζί δυνάμεις αυτοθεραπείας) από όσο πιστεύουμε στις σκοτεινές μας στιγμές.»

Ορισμένοι συγγραφείς γράφουν ότι σημαντική προϋπόθεση για μια επιτυχημένη απεξάρτηση είναι το να καταλάβει κανείς την ανικανότητα των γιατρών που γράφουν τα ψυχοφάρμακα να προσφέρουν άλλη, ουσιαστική βοήθεια, να εγκαταλείψει τις ψευδαισθήσεις πως μπορεί να βοηθηθεί από αυτούς, και να αποχωριστεί τόσο τους ψυχιάτρους, όσο και την ιατρογενή θεωρία τους για την τρέλα, που μετατρέπει τους άμεσα ενδιαφερόμενους σε ανίκανους να δράσουν παθητικούς ασθενείς. «Χάρισα 21 χρόνια από τη ζωή μου περιμένοντας άδικα μια βελτίωση ή ίαση», συνοψίζει ο Μπέρτ Γκέλτεν. Στο τέλος τού είπε η λογική του: «Κατανόησε τη ζωή σου και γίνε ο θεραπευτής του εαυτού σου- βοήθα μόνος τον εαυτό σου, γιατί δεν μπορεί να σε βοηθήσει κανείς ».

Για να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα το αποτέλεσμα μιας επιτυχούς απεξάρτησης από τα φάρμακα μοιάζει γενικά αναγκαίο, το να αποφεύγει κανείς να συμβιβάζεται με καταστάσεις, που τον κάνουν να νιώθει δυσάρεστα. Κάτι τέτοιο μπορεί να είναι η εγκατάλειψη ενός ακατάλληλου περιβάλλοντος ή μιας επιβαρυντικής συντροφικής σχέσης, η χαλάρωση ή και ο χωρισμός από οικογενειακούς δεσμούς. Ήδη η εμφάνιση μιας «ψυχικής αρρώστιας» σηματοδοτεί την αναγκαιότητα αλλαγών, όπως γράφει ο σουηδός Μάθς Τζέσπερσον: « Η Τρέλα δεν είναι αρρώστια, που πρέπει κανείς να θεραπεύσει. Η δική μου τρέλα ήρθε, για να με προσκαλέσει σε μια νέα ζωή.»

Η απελευθέρωση από εγκλωβιστικές συναισθηματικές σχέσεις επιτεύχθηκε από τους άμεσα ενδιαφερόμενους ευκολότερα, όταν οι ίδιοι ανέπτυξαν μια ενόραση για υπάρχουσες σχέσεις βίας, κατανόησαν τα «τρελά» και ενοχλητικά «συμπτώματα» και αντέδρασαν στις κρίσεις ζωής τους με διαφορετικούς, εναλλακτικούς στους ως τότε συνηθισμένους τρόπους. Έτσι αναδεικνύεται η δύναμη που μπορούν να φέρουν μαζί τους τα «συμπτώματα», παρά τους κινδύνους και τον πόνο, που πιθανόν τα συνοδεύουν. Η αναζήτηση του «νοήματος της τρέλας» μετά από μια οξεία φάση ψύχωσης ή κατάθλιψης έχει το χαρακτήρα πρόληψης για το μέλλον, όπως διαπιστώνει η Ρεγγίνα Μπέλιον από τη Βρέμη: « Όποιος ασχοληθεί αργότερα σοβαρά με τα ψυχωσικά του βιώματα, δε διατρέχει τον κίνδυνο να ξαναβρεθεί τόσο γρήγορα στην επόμενη κρίση…»

Μερικοί συγγραφείς στο παραπάνω βιβλίο αναφέρουν ως προϋπόθεση επιτυχίας το να αναγνωρίσει κανείς και να αποδεχθεί την ανάληψη της προσωπικής ευθύνης για τη ζωή του, το προβληματικό του παρελθόν και την ευθύνη για το μέλλον του. Η Κάρολα Μποκ, από την πρώην ανατολική Γερμανία, διαπιστώνει κάνοντας την αυτοκριτική της:
« Σήμερα ξέρω πως ευθυνόμουν και η ίδια για τις κρίσεις μου, γιατί δρούσα λάθος και από μόνη μου δεν ήμουν άγγελος. Αντιμετώπιζα τα προβλήματά μου συχνά με λάθος τρόπο, υπερβολικά εγκεφαλικά, και δεν είχα ακόμα αρκετή εμπειρία ζωής…»

Πού μπορεί κανείς να φτάσει καλύτερα σε τέτοια συμπεράσματα, από ό,τι σε μια ομάδα αυτοβοήθειας;

Οι ομάδες αυτοβοήθειας είναι ιδιαίτερα σημαντικές, στο βαθμό που καθιστούν δυνατή την ανταλλαγή μεταξύ των μελών πάνω σε προσωπικά προβλήματα χωρίς προσπάθειες επηρεασμών από μια ξένη προς το βίωμα γνώση. Προσφέρουν ακόμα το πλαίσιο για την άσκηση μιας αμοιβαίας συμβουλευτικής διαδικασίας μεταξύ των μελών και για τη διάδοση πληροφοριών σχετικά με τις παρενέργειες των ψυχοφαρμάκων και στερητικά προβλήματα κατά τη μείωσή τους.
«Περισσότερο απ’ όλα με βοήθησαν ωστόσο οι συζητήσεις με τους άμεσα ενδιαφερόμενους, που είχαν συγκρίσιμα με τα δικά μου βιώματα και μια παρόμοια αντίληψη για τη ζωή», αναφέρει η Νάντα Ραθ, από τη Σερβία. Η αμοιβαία συμβουλευτική αποτελεί για την αγγλίδα Ούνα Πάρκερ το μέσο για τη σωτηρία από τον κίνδυνο να ξανααναγκαστεί να πάρει ψυχοφάρμακα ή να υποστεί ηλεκτροσόκ.
«Αυτό ήταν που με άλλαξε σε βάθος και είμαι σήμερα πεπεισμένη ότι η υποστήριξη που δέχθηκα κατά τις συστηματικές συνεδρίες της αμοιβαίας συμβουλευτικής όχι μόνο με προστάτευσαν από νέες εμπειρίες με το ψυχιατρικό σύστημα, αλλά με βοήθησαν να γίνω πιο αποφασιστική και αποτελεσματική στη ζωή μου.»


Πηγές:
Chamberlin, Judi: „Erfahrungen und Zielsetzungen der nordamerikanischen Selbsthilfebewegung“, in: Kerstin Kempker / Peter Lehmann (Hg.): „Statt Psychiatrie“, Berlin 1993, S. 300 – 317
Goldblatt, David: „Burch House, Inc., Bethlehem, New Hampshire: history and description“, in: Richard Warner (Hg.): „Alternatives to the hospital for acute psychiatric treatment“, Washington / London 1995[a], S. 155 - 168
Goldblatt, David: „Die Psychose durcharbeiten“, in: Thomas Bock u.a. (Hg.): „Abschied von Babylon“, Bonn 1995[b], S. 325 - 332
Goldblatt, David: „Zwei Wochen des Dabeiseins - Die Integration der Psyche in die Person“, in: Thomas Bock u.a. (Hg.): „Abschied von Babylon“, Bonn 1995[c], S. 223 - 230
Lehmann, Peter (Hg.): „Soteria und Empowerment. Über die Interessen Psychiatriebetroffener“, Berlin 2002[a]
Lehmann, Peter (Hg.): „Psychopharmaka absetzen. Erfolgreiches Absetzen von Neuroleptika, Antidepressiva, Lithium, Carbamazepin und Tranquilizern“, Berlin, 2., überarbeitete und aktualisierte Auflage 2002[b]
Lehmann, Peter (ed.): „Coming off Psychiatric Drugs: Successful Withdrawal from Neuroleptics, Antidepressants, Lithium, Carbamazepine and Tranquilizers“, Berlin / Eugene / Shrewsbury 2004
Nouvertné, Klaus: „Wer sind die psychisch kranken Obdachlosen?“, in: Institut für kommunale Psychiatrie (Hg.): „Auf die Straße entlassen - obdachlos und psychisch krank“, Bonn 1996, S. 30 - 36
Peeck, Gisela / von Seckendorff, Christoph / Heinecke, Pierre: „Ergebnis der Umfrage unter den Mitgliedern des Bundesverbandes Psychiatrie-Erfahrener zur Qualität der psychiatrischen Versorgung“, in: Sozialpsychiatrische Informationen, 25. Jg. (1995), Nr. 4, S. 30 - 34
Stöckle, Tina: „Die Irren-Offensive. Erfahrungen einer Selbsthilfe-Organisation von Psychiatrie-Überlebenden“, Frankfurt am Main 1983; Berlin, Neuauflage 2005
Copyright by Peter Lehmann 2004Kontakt: Peter Lehmann, Zabel-Krüger-Damm 183, 13469 Berlin, Deutschland, Tel. +49 - (0)30 - 8596 3706, Fax +49 - (0)30 - 4039 8752, Internet: www.peter-lehmann.de, eMail: mail@peter-lehmann.de

Κινήσεις αυτοβοήθειας προσώπων με ψυχωσική – ψυχιατρική εμπειρία ( Δρ Άννα Εμμανουηλίδου )

Δρ Άννα Εμμανουηλίδου, Κλινική Ψυχολόγος[1]

Από την Αυτοβοήθεια στη διαμόρφωση πόλων κοινωνικού ελέγχου στο εσωτερικό των θεσμών ψυχοκοινωνικής περίθαλψης

1. Το αυτονόητο της Αυτοβοήθειας

Και μόνο ο όρος Αυτο-βοήθεια εμπεριέχει την ιστορική εμπειρία της αλλοτρίωσής του, δηλαδή της μετατροπής του σε Ετεροβοήθεια.

Ο δυτικός κόσμος επιστρέφει κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες όσον αφορά στο χώρο της ψυχικής υγείας στην επανεπινόηση και θεωρητική θεμελίωση της βασικότερης πραγματικότητας της ανθρώπινης ύπαρξης, που είναι η αυθόρμητη αντιμετώπιση δυσκολιών και κρίσεων ζωής από τα άμεσα ενδιαφερόμενα πρόσωπα, επιστρατεύοντας τα υπάρχοντα προσωπικά και κοινωνικά τους αποθέματα. Αν παρατηρήσουμε την καθημερινότητα όλων μας θα επιβεβαιώσουμε σε δευτερόλεπτα αυτήν την παρατήρηση: τη συντριπτική πλειοψηφία των προβλημάτων μας λύνουμε όλοι μας μόνοι και με τη βοήθεια στενά φιλικών ή/και συγγενικών μας προσώπων.

Όταν φτάνουμε να μιλούμε για εκ νέου ανακάλυψη της αυτοβοήθειας σε κρίσεις ζωής προϋποθέτουμε ήδη την ιστορική γνώση και εμπειρία, ότι τέτοιες κρίσεις στο παρελθόν έτυχαν αντικείμενο ετεροβοήθειας, δηλαδή αρωγής προσώπων, τα οποία δεν εμπλέκονταν προσωπικά με δεσμούς φιλίας ή αίματος με το πάσχον υποκείμενο, αλλά η βοήθεια που πρόσφεραν αποτελούσε κάποιου τύπου θεσμική ανάθεση. Αυτή η μετάβαση σηματοδοτείται ιστορικά από την εμφάνιση των πρώτων θεραπευτών (σαμάνων ή ιερέων) ήδη στις πρωτόγονες κοινωνίες, παίρνει όμως την αλλοτριωτικά μεγάλη της έκταση με τη συγκρότηση της ψυχιατρικής σε επιστήμη και την παρεπόμενη αυστηρή ιατρικοποίηση και ιδρυματοποίηση του ψυχικού πόνου, δηλαδή από τα τέλη του 19ου αιώνα (Φουκώ, 1964, Dörner, 1969). Σε λιγότερο από μισό αιώνα το ιατρικό μοντέλο αλλοτρίωσης της υποκειμενικής εμπειρίας γίνεται αντικείμενο σφοδρής αμφισβήτησης με την ίδρυση και αύξηση του πιο ισχυρού κινήματος αυτοβοήθειας στο χώρο της ψυχικής υγείας, αυτού των Ανωνύμων, ήδη στη δεκαετία του 1930. Η εξουσιαστική όμως υφή της κλασικής ιατρικής γνώσης και ο ολοκληρωτικός τρόπος επιβολής της στις - ως επί το πλείστον αμόρφωτες - μάζες το κάνει να επιζήσει με εξαιρετική δύναμη πολλές ακόμα δεκαετίες και να αποτελεί τον ηγεμονικό λόγο σε θέματα αντιμετώπισης ψυχικών προβλημάτων μέχρι και τις μέρες μας.

Έτσι η φυσική προσωπική και κοινωνική πράξη της Αυτοβοήθειας καταλήγει να αποτελεί μια ειδική δραστηριότητα που χρειάζεται δικαιολόγηση, οργάνωση και πολιτική-θεωρητική θεμελίωση, για να μπορέσει να υπάρξει, καθώς γίνεται αντιληπτή ως αιρετική, ύποπτη, κοινωνικά προβληματική, όσο δεν υποτάσσεται στην ιατρική αυθεντία.

2. Ιστορική εξέλιξη και σταθμοί στην οργάνωση μορφών αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχικά προβλήματα.

Θα μπορούσαμε σχηματικά να διακρίνουμε τέσσερις μεγάλους σταθμούς στην κοινωνική διαχείριση ασυνήθιστων ψυχικών εμπειριών (τρέλας), κατά τη μεταχριστιανική περίοδο και πριν την πιο οργανωμένη συγκρότηση ομάδων αυτοβοήθειας, εστιάζοντας στον ευρωπαϊκό-δυτικό πολιτισμό.

α. Μια περίοδος μη θεσμοποιημένης διαχείρισης της τρέλας κατά τη βυζαντινή και μεσαιωνική περίοδο, όπου η κοινότητα αποτελεί τον φυσικό ζωτικό χώρο των προσώπων με ασυνήθιστες ψυχικές εμπειρίες, τα οποία παραμένουν στους κόλπους της χαίροντας ειδικής ανοχής, συχνά αποδοχής, σπανιότερα δε και ιερού σεβασμού. Σε ακραίες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται μοναστήρια για τον εγκλεισμό μιας ειδικής κατηγορίας απ’ αυτά, τους λεγόμενους «δαιμονισμένους», το φαινόμενο όμως αυτό δεν παίρνει κάποια ιδιαίτερη έκταση (Πλουμπίδης, 1989).

β. Η περίοδος του «μεγάλου εγκλεισμού» κατά Φουκώ, (17ος-19ος αι. στην Κεντρική και βόρεια Ευρώπη), όπου παρατηρείται η ίδρυση μαζικών καταλυμάτων για ψυχικά πάσχοντες, παράλληλα με τη συγκρότηση της ψυχιατρικής σε ξεχωριστό επιστημονικό κλάδο και την εδραίωση του καπιταλιστικού μοντέλου παραγωγής και οργάνωσης της κοινωνίας (α΄και β΄ βιομηχανική επανάσταση). Είναι η περίοδος της μαζικής ιδρυματοποίησης και (ψυχ)ιατρικοποίησης ασυνήθιστων ψυχικών εμπειριών (Φουκώ, 1964, Dörner, 1969), η οποία δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα, που δεν αμφισβητήθηκε ουσιαστικά μέχρι το δεύτερο μισό του 20ού αι.

γ. Η φάση της λεγόμενης κοινωνικής, μετέπειτα κοινοτικής ψυχιατρικής (δεκαετίες ΄50-70), κατά την οποία αρθρώνεται συγκροτημένη κριτική στο προηγούμενο ιατρικό μοντέλο και προτείνονται άλλοι, λιγότερο μαζικοί και λιγότεροι ιδρυματικοί τρόποι (θεσμοθετημένης και ελεγχόμενης ωστόσο) κοινωνικής διαχείρισης ασυνήθιστων ψυχικών εμπειριών. Ενδιαφέρον είναι ότι η αρχή αυτού του προβληματισμού συμπτίπτει με την ανακάλυψη των ψυχοφαρμάκων (δεκαετία 1950 στις ΗΠΑ) και η εξέλιξή του συμπορεύεται με το αίτημα της ίσης αντιμετώπισης της ψυχικής με την σωματική ασθένεια σε μια κοινωνία. ΄Ετσι πρόκειται για ένα κίνημα που στην πλειοψηφία του δεν αμφισβητεί σε βάθος το νοσηρό χαρακτήρα της ψυχωσικής εμπειρίας, αλλά εστιάζεται στο θέμα μια κοινωνικά δίκαιης αντιμετώπισής της. Την ίδια εποχή αρθρώνεται δημόσια και ο αντιψυχιατρικός λόγος, ο οποίος ωστόσο δεν κατορθώνει ιστορικά να επιβληθεί σε επίπεδο θεσμικών επιλογών (Λαίνγκ, 1975,1977,1990, Κούπερ,1974,1978 κ.α.).

δ. Η μετέπειτα φάση της δεκαετίας του 1980 χαρακτηρίζεται από τη θεσμική κατοχύρωση και δημιουργία δομών ελέγχου της ψυχιατρικής περίθαλψης από τους χρήστες των υπηρεσιών, ως προέκταση ερευνητικών μεθοδολογιών στο χώρο των κοινωνικών επιστημών, ιδιαίτερα της Έρευνας Αξιολόγησης (Evaluation research), με στόχο την αύξηση της αποτελεσματικότητας των υπηρεσιών (Kardoff et al., 1982). Η αποτελεσματικότητα ωστόσο εξακολουθεί να ορίζεται με όρους του κυρίαρχου κοινωνικού λόγου, όπου ελάχιστα ή καθόλου αμφισβητείται η έννοια της ψυχοπαθολογίας και της ιατρικοποίησης των λεγόμενων ψυχωσικών φαινομένων. Παρόλ’ αυτά έχει ανοίξει η πόρτα για την άσκηση κοινωνικού ελέγχου στα ενδότερα της ψυχιατρικής και για την ενεργή μέχρις ενός σημείου ανάμιξη των άμεσα ενδιαφερομένων στα ψυχιατρικά δρώμενα (συγκρ. Εμμανουηλίδου, 2000).

Με την ίδια κίνηση έχει ανοίξει και ο δρόμος για τη σταδιακή συγκρότηση, λειτουργία και δράση των πρώτων ομάδων αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχωσική ή/και ψυχιατρική εμπειρία, οι οποίες κατά τις δεκαετίες το 1980 και 1990 αυξάνονται αριθμητικά, διαφοροποιούνται ποιοτικά, αρθρώνουν σταδιακά έναν διαφορετικό λόγο και καταλήγουν στα τέλη του 20ού αιώνα να μπορούν πια να προτείνουν ένα νέο παράδειγμα κατανόησης και συνάντησης ατόμων και κοινωνίας με την τρέλα.

3. Η ιδιομορφία του ψυχικού πόνου και η πρόσθετη δυσκολία άσκησης αυτοβοήθειας στο χώρο της ψυχικής υγείας

Οι συλλογικές αναπαραστάσεις των δυτικών κοινωνιών σχετικά με την εμπειρία της τρέλας και τα πρόσωπα, που φέρονται να την εκπροσωπούν, χαρακτηρίζεται από τη βασική ακύρωση της προσωπικότητας του ανθρώπου με ψυχωσική εμπειρία σε σχέση με την πυρηνική ποιότητα της αυτοαναφοράς του: ο φερόμενος ως ψυχικά «πάσχων» είναι ο μόνος «άρρωστος», ο οποίος δε θεωρείται αξιόπιστος στα όσα λέει, στα όσα νιώθει, στα όσα κατανοεί ο ίδιος για τον εαυτό του και την «αρρώστια» του. Αυτή η βασική παραδοχή μοιάζει να έχει αποκτήσει αποφασιστική δύναμη στην κοινωνική, αλλά και την προσωπική φαντασίωση γύρω από την ψυχωσική εμπειρία, σε βαθμό μάλιστα, που να είναι πλέον πειστική ακόμα και για πολλούς από τους ίδιους τους άμεσα ενδιαφερόμενους, οι οποίοι στέκονται ανίσχυροι απέναντι στους εαυτούς τους, την εμπειρία τους και την κοινωνία που τους περιβάλλει. Η (συνήθως προσωρινή, ωστόσο θεωρούμενη ως μόνιμη) έκπτωση της λειτουργικότητας στην καθημερινή ζωή, σε περιόδους οξειών ψυχωσικών κρίσεων, ενισχύει την ιδέα μια συνολικής και γενικευμένης αδυναμίας-ανικανότητας των ψυχωσικών υποκειμένων.

Αυτό αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους λόγους, για τους οποίους η ιδέα και η πρακτική της αυτοβοήθειας ανάμεσα σε πρόσωπα με ψυχωσική εμπειρία είναι πολύ λιγότερο διαδεδομένη απ’ ό,τι π.χ. σε εξαρτημένα από ουσίες άτομα. Στη βάση της ιδιομορφίας της ψυχωσικής εμπειρίας σε σχέση με άλλες μορφές απόκλισης, συγκροτείται ένα συμπαγές πλέγμα και άλλων ιδιομορφιών, εκφρασμένων ενδεικτικά:

στην ανεπαρκή δημοσιοποίηση περιπτώσεων καταπάτησης ανθρώπινων δικαιωμάτων σε χώρους ψυχιατρικής και άλλης ψυχοκοινωνικής φροντίδας

στην ανεπαρκή δημοσιοποίηση κινήσεων αυτοβοήθειας, που υπάρχουν, ως τέτοιων

στην αμηχανία και μη ξεκαθαρισμένη στάση των ίδιων των ενδιαφερόμενων απέναντι στο πρόβλημά τους και στη δυνατότητα χειρισμών εκ μέρους τους και

στον μεγαλύτερο απ’ ό,τι σε άλλες αποκλίνουσες ομάδες (αυτο)στιγματισμό των ανθρώπων με ψυχωσική εμπειρία.

Σαν να λειτουργεί βιωματικά μια αίσθηση ντροπής των άμεσα ενδιαφερόμενων και των οικείων τους σε σχέση με την εμπειρία της ψύχωσης, που τους εμποδίζει να συμπεριφερθούν κοινωνικά, όπως θα έκαναν σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση.

Χαρακτηριστικό φαινόμενο που απορρέει από την παραπάνω δυναμική αποτελούν οι σύγχρονες ομάδες ψυχοεκπαίδευσης (Psychoeducation), στις οποίες οι άμεσα ενδιαφερόμενοι και οι συγγενείς τους διδάσκονται από επαγγελματίες ψυχικής υγείας «τι έχουν» και τι πρέπει να κάνουν για να το αντιμετωπίσουν. Είναι η ιστορική στιγμή, κατά την οποία με ένα άκρως ανθρωπιστικό ένδυμα απεκδύονται οι άμεσα ενδιαφερόμενοι από την ίδια την εμπειρία τους, η οποία αντικειμενοποιείται από τρίτα πρόσωπα και τους επανεισάγεται σαν μια νέα γνωριμία, - βεβαίως ενός ξένου…Λίγα πράγματα θα μπορούσαν να ενσαρκώσουν επαρκέστερα την έννοια της αλλοτρίωσης ενός ανθρώπου από τον εαυτό του.

4. Φιλοσοφικές, ιδεολογικές και πολιτικοκοινωνικές συνιστώσες των κινήσεων αυτοβοήθειας στον δυτικό κόσμο (Ευρώπη, ΗΠΑ)

Είναι χρήσιμο να εξετάσουμε τις κινήσεις αυτοβοήθειας προσώπων με ψυχιατρική εμπειρία σε συνάρτηση με παράγοντες, όπως η φιλοσοφική και θρησκευτική ηθική του ιστορικού χωροχρόνου εμφάνισης (π.χ. στάση απέναντι στην υποκειμενικότητα του ανθρώπου, την αυτονομία του ως προς το οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο ζωής του κλπ), το ήθος και έθος της κοινωνίας εμφάνισης, τις υλικές συνθήκες ζωής των ανθρώπων, καθώς και τις ατομικές αποφάσεις και την προσωπική ιστορία των συμμετεχόντων ανθρώπων.

Μπορούμε να διακρίνουμε τις εξής τρεις φάσεις έως σήμερα:

Η 1η φάση χαρακτηρίζεται κυρίως από την αμερικάνικη-αγγλοσαξωνική προτεσταντική κουλτούρα των δεκαετιών του 1930 και ΄40. Η πυρηνική ιδέα των ομάδων αυτοβοήθειας της εποχής μπορεί να συνοψιστεί στην προτεσταντική ρήση «Βοήθησε το εαυτό σου, για να σε βοηθήσει και ο Θεός», σύμφωνα με την οποία τονίζεται η προσωπική υπευθυνότητα του καθενός για την διαμόρφωση της ζωής του. Σ’ αυτό το πνεύμα κινείται η συνολική φιλοσοφία των 12 βημάτων, που οργανώνει το κίνημα των Ανώνυμων Αλκοολικών και των συναφών Ανωνύμων για ψυχικά προβλήματα. Στις ομάδες αυτές επιβάλλεται ένας αυστηρός περιορισμός της δράσης μέσα στην ομάδα και απαγορεύεται κάθε μορφή πολιτικοποίησης προς τα έξω, με κύριους στόχους τη διαφύλαξη της ανωνυμίας των μελών και την προστασία της ομάδας από διάλυση (βλ. Εμπειρία της Κίνησης της Washington, USA). Σ’ αυτή τη φάση και στις αντίστοιχες ομάδες δίνεται έμφαση στην εξατομίκευση τόσο της αιτιολογίας, όσο και της λύσης του προβλήματος, και υιοθετούνται κατά κύριο λόγο παραδοσιακές, βιολογικές θεωρίες εξήγησης των προβλημάτων (η ψυχική απόκλιση ως ασθένεια).

Η δεύτερη 2η φάση, λαμβάνει χώρα κυρίως στην Ολλανδία, τη Γερμανία και τις ΗΠΑ κατά τη δεκαετία του 1970, σε μια εποχή όπου μεσουρανεί η κριτική του φοιτητικού και κοινωνικού κινήματος, τα αντιψυχιατρικά παραδείγματα στην Ευρώπη και την Αμερική, η ιδέα της κοινωνικής αλληλεγγύης, παράλληλα με την ανάδυση της κοινωνικής ψυχιατρικής, η κριτική παρεμβατικότητα ως προς τους θεσμούς, και η συνολικότερη σύνδεση του ατομικού με το κοινωνικό. Το κίνημα της αυτοβοήθειας αυτής της φάσης δείχνεται ευαίσθητο σε θέματα ιεραρχίας, ιατρικοποίησης του ανθρώπινου πόνου, παραμέλησης κοινωνικών παραγόντων και καταπάτησης δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων. Ευαγγελίζεται θέματα όπως είναι: η χειραφέτηση κι όχι η κοινωνική αφομοίωση του ψυχικά πάσχοντος., ο πρωταγωνιστικός ρόλος των ψυχικά πασχόντων στην αλλαγή των ψυχοκοινωνικών θεσμών, η δημιουργία αντίπαλου πόλου στους υπάρχοντες θεσμούς. Εξελίσσεται παράλληλα με την κρίση των παραδοσιακών υποστηρικτικών συστημάτων, όπως η οικογένεια και η εκκλησία.

Η 3η φάση, που φτάνει ως τις μέρες μας, συγκροτείται από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και του 1990 στην Ευρώπη. Η ιστορική εποχή χαρακτηρίζεται από μια σταδιακή υποχώρηση-αποδόμηση του κοινωνικού κράτους, την επαναφορά του βιοχημικού μοντέλου προσέγγισης των ψυχικών διεργασιών, την «φιλελευθεροποίηση» των ιδεών και των υπηρεσιών (όπου αναδύεται η έννοια του χρήστη υπηρεσιών και του ελέγχου ποιότητας ψυχιατρικών-ψυχοκοινωνικών θεσμών), καθώς και από την αύξηση του κινδύνου διάλυσης του ατομικού μέσα στο παγκόσμιο. Στο πλαίσιο αυτό η έννοια της διαπροσωπικής και κοινωνικής αλληλεγγύης μπαίνει σε κρίση και ως συνέπεια αναδύεται η ανάγκη μιας κεντρικής οργάνωσης και ελέγχου στα ψυχιατρικά δρώμενα από την πλευρά των ίδιων των ψυχιατρικών ασθενών, αν θέλουν να αντισταθούν στη λεγόμενη «δικτατορία της πληροφορίας» και την διάχυση-διάλυση που αυτή μπορεί να επιφυλάσσει. Η προσωπική και συλλογική εμπλοκή των άμεσα ενδιαφερομένων στη διαμόρφωση ενός άλλου συστήματος περίθαλψης συναντάται και υποστηρίζεται από την ιδέα της κοινωνίας των πολιτών. Σ’ αυτά τα πλαίσια μιας όλο και πιο αυτονομούμενης δράσης αρχίζει σταδιακά και η επεξεργασία μιας νέας θεωρίας για την ψυχική νόσο.

Η Τάση σήμερα είναι κατά κύριο λόγο η τόνωση της ιδέας της εμπλοκής μη ειδικών και δυναμικών αυτοβοήθειας σε ψυχοκοινωνικές υπηρεσίες και η χρήση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας μόνο όπου κρίνεται αναγκαίο (Brill, 1992). Στόχος αυτών των στρατηγικών είναι η τόνωση του κοινωνικού ιστού, η παρεμπόδιση βλαβών που προκαλούνται από την ίδια τη μεσολάβηση ειδικών, η μείωση του κόστους για το πολιτικό σύστημα, και η ταυτόχρονη αύξηση της αποτελεσματικότητάς του.

Σ’ αυτό το σημείο εκφράζεται και η κριτική ότι η επέκταση του μοντέλου της αυτοβοήθειας κινδυνεύει να συμπληρώνει επικουρικά το κυρίαρχο ιατρικό μοντέλο, αντί να υποστηρίζει στην πράξη δυνάμεις κοινωνικής αλληλεγγύης ως εναλλακτική πρόταση σ’ αυτό, αποτελώντας μια φθηνή λύση στην κάλυψη των αναγκών ενός κράτους, που δεν επενδύει στους αδύναμους-μη παραγωγικούς πολίτες του. Ως τέτοια χαρακτηρίστηκε από κάποιους ως η «καθολική μουσική συνοδεία στη διαδικασία της επανιδιωτικοποίησης του κράτους δικαίου» (Kandolf et al.,1989)

Ο νεωτεριστικός χαρακτήρας των κινήσεων αυτοβοήθειας μοιάζει ωστόσο σήμερα να είναι τέτοιος, που δεν μπορεί να αφήσει αδιάφορη την αναπτυσσόμενη νέα κοσμοεικόνα. Αυτός συνίσταται: στην ανάπτυξη μιας νέας κοινωνικής τεχνολογίας, νέων μορφών εθελοντισμού χωρίς διάκριση ρόλων μεταξύ βοηθούντα και βοηθούμενου, στην πρακτική της οργανωτικής αποκέντρωσης και της ανακάλυψη άγνωστων ή κρυμμένων ως σήμερα κοινωνικών αποθεμάτων.

Ως σημαντικότερα προβλήματα στην εφαρμογή και επέκταση της ιδέας της αυτοβοήθειας αναφέρονται: προβλήματα χρηματοδότησης, τεράστια προσωπική επένδυση χρόνου και ενέργειας των εμπλεκόμενων προσώπων, ο βραχυπρόθεσμος και μη μόνιμος χαρακτήρας των προγραμμάτων, καθώς και ο κίνδυνος αποκλεισμού της μη ψυχωσικής διαφοράς (Κurtz, 1997,Thomasina, 1999, Mäkelä, 1996, Hatzidimitriadou, 2002 κ.α.)

5. Διάκριση διαφόρων μοντέλων αυτοβοήθειας

5.1. Οι Πρόδρομοι

Ένα μέρος των ομάδων που καταχωρούνται ως κινήσεις αυτοβοήθειας ξεπήδησαν από πρωτοβουλίες εργαζομένων σε ψυχιατρικούς-ιδρυματικούς χώρους ή στηρίχθηκαν από άλλους επαγγελματίες (γιατρούς, ιερείς) ήδη από την έναρξη της λειτουργίας τους κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930. Στις δεκαετίες του 1970 και 1980 η υποκίνηση ή υποστήριξη πρωτοβουλιών αυτοβοήθειας από κριτικούς εργαζομένους του ψυχοκοινωνικού χώρου εντάσσονταν σε ευρύτερες κινήσεις αμφισβήτησης της ιδρυματικής ψυχιατρικής από τα μέσα. Από την ίδια δυναμική αναπτύχθηκαν εξωιδρυματικά κέντρα ομαδικής συνάντησης ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία (Clubs), με την έννοια εναλλακτικών κέντρων κοινωνικής ψυχιατρικής. Σ’ αυτή την ιστορική φάση συντελείται μια σταδιακή μετάβαση από τον κλασικό, ιατρικά-κλινικά προσδιορισμένο ρόλο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας σε έναν ρόλο ψυχοκοινωνικού υποστηρικτή των «ψυχικά πασχόντων», ο οποίος δίνει έμφαση στο θέμα των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων τους και την αφύπνιση της κοινής γνώμης γύρω από την κοινωνική τους επανένταξη.

Τέτοιες μορφές αποκαλούμενης υπαγορευμένης αυτοβοήθειας μπορούν να αντιμετωπιστούν μάλλον σαν πρόδρομοι και όχι σαν μοντέλα αυτοβοήθειας καθαυτά. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν ιστορικά:

· το Recovery Inc. 1930s , ιδρυμένο από τον ψυχίατρο Dr. Low για τους ψυχιατρικούς ασθενείς του μετά την ψυχιατρική τους νοσηλεία, ως υποστηρικτικό κοινωνικό σύστημα γι’ αυτούς, με στόχο την μείωση της υποτροπής. Ο ιδρυτής αποκηρύχθηκε από την ιατρική κοινότητα και έχασε την άδεια άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος εξαιτίας αυτής του της δράσης. Αναγκάστηκε υπό αυτήν την πίεση να εγκαταλείψει το Recovery. H ομάδα συνέχισε ωστόσο να συναντιέται κανονικά και μετά την αποχώρησή του. Ο Dr Low πέθανε το 1954. Το 1964 η ομάδα αριθμούσε 5.000 μέλη στις ΗΠΑ. Η κριτική που ασκήθηκε στην πρωτοβουλία αυτή είχε να κάνει με τη εκτίμηση ότι η ομάδα αποσκοπούσε στην κοινωνική ενσωμάτωση και ένταξης των ασθενών, χωρίς να θέτει σε αμφισβήτηση καθόλου τις κοινωνικές σχέσεις.

· Τα διάφορα αντιψυχιατρικά παραδείγματα στην Αγγλία και την Αμερική

· Το πρόγραμμα Σωτηρία (με ερέθισμα το Kingley Hall του Ronald Laing στο Λονδίνο: Καλιφόρνια 1971 Loren Mosher, Βέρνη 1984 Luc Ciompi, 1994 Τμήμα Σωτηρία στο δημόσιο ψυχιατρείο Γκιούτερσλοου, 1996 σχεδιασμός για μια γερμανική Σωτηρία στο Μάκτεμπουργκ). Μοντέλο στηριγμένο στο θεωρητικό ψυχοκοινωνικό μοντέλο της ευαλωτότητας (Vulnerability model). Παρέχει σε ανθρώπους σε οξεία ψυχωσική κρίση ήρεμο περιβάλλον, συνεχή διακριτική φροντίδα 24 ώρες το 24ωρο από εξειδικευμένους στο μοντέλο επαγγελματίες του ψυχοκοινωνικού χώρου, χωρίς κλασικά εννοούμενη θεραπεία, ευέλικτο εξατομικευμένο ημερήσιο πρόγραμμα, το «απαλό δωμάτιο» για μείωση των ερεθισμάτων σε περιόδους κρίσεων, σεβασμό των επιθυμιών τους για μη ιατρική διαχείριση της κατάστασης, συνεχή συνεργασία με την οικογένειά τους.

· Προγράμματα κοινωνικής ψυχιατρικής για ψυχικά πάσχοντες: Κέντρα Ημέρας, κλάμπς ασθενών, με έμφαση το δημιουργικό γέμισμα του ελεύθερου χρόνου, την ανάπτυξη διανθρώπινων σχέσεων και την οικοδόμηση εξωνοσοκομειακού υποστηρικτικού συστήματος.

· Προγράμματα προστατευμένης (έμμισθης) εργασίας για ψυχικά πάσχοντες: θεραπευτικοί συνεταιρισμοί, παραγωγικά εργαστήρια για λεγόμενους ψυχικά αναπήρους

· Προγράμματα Ψυχοεκπαίδευσης για ψυχικά πάσχοντες και τις οικογένειές τους: από ψυχιατρικούς φορείς, επαγγελματίες «διδάσκουν» τους άμεσα ενδιαφερόμενους τι τους συμβαίνει και τις πρέπει να κάνουν για να το αντιμετωπίσουν

· Προγράμματα προώθησης της αυτοβοήθειας (Μοντέλο ΚΙSS, Γκίσεν, Αμβούργο, τέλη δεκ. 1970): γραφεία επαφής και πληροφόρησης για πολίτες και άμεσα ενδιαφερόμενους πάνω σε θέματα αυτοβοήθειας και παροχή υλικοτεχνικών υποδομών για διευκόλυνση των υπαρχουσών και νέων Ο.Α. Ξεκίνησαν ως ερευνητικά προγράμματα πανεπιστημίων (Γκίσσεν, Αμβούργο) και αυτονομήθηκαν στην πορεία.

5.2. Σχήματα αυτοβοήθειας

Ως ομάδες αυτοβοήθειας ορίζονται (Chamberlin, 1978, 1990, Kurtz, 1999) ομάδες ανθρώπων με προσωπική ψυχωσική ή/και ψυχιατρική εμπειρία, αυτοδιαχειριζόμενες, αντιιεραρχικές, αντιγραφειοκρατικές, αντιελιτίστικες, δημοκρατικά οργανωμένες, εστιασμένες στην αλλαγή, με πυρήνα δράσης την κοινότητα, κεντρικό αυτονόητο την προσωπική εμπειρία και όχι την επαγγελματική εξειδίκευση και την ανάπτυξη ενιαίας ιδεολογίας γύρω από την ψυχωσική εμπειρία ως αντίδοτο στην ιδέα της «αρρώστιας». Ως μηχανισμοί αλλαγής, που παρατηρείται να ενεργοποιούνται σε μια ομάδα αυτοβοήθειας, αναφέρονται: η ενδυνάμωση των μελών, η αναπλαισίωση της κατανόησης της νόσου, η ανάπτυξη μιας νέας κοινότητας ζωής μεταξύ των μελών, ενόραση, καθώς και ο μετασχηματισμός της προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας με την έννοια της επανασυγγραφής της προσωπικής ιστορίας.

Παρότι αυτές οι ομάδες αναπτύσσουν εκ των πραγμάτων ψυχοδυναμικά χαρακτηριστικά ομάδων, διαφέρουν από κλασικές ομάδες ψυχοθεραπείας ως προς την απουσία επαγγελματία συντονιστή με θεραπευτική κατεύθυνση. Με τον ίδιο τρόπο διαφοροποιούνται από μεικτές (με επαγγελματίες και άμεσα ενδιαφερόμενους) λεγόμενες ομάδες στήριξης.

Ο Emerick (1989, 1990, 1991, 1992,1995) διαχωρίζει τις μέχρι σήμερα παρατηρούμενες ομάδες αυτοβοήθειας:

- α) σε ριζοσπαστικές ομάδες αυτοβοήθειας, με την έννοια των κοινωνικών κινημάτων, που ορίζουν ως βασικό στόχο τη μεταρρύθμιση του συστήματος περίθαλψης και φέρουν συχνά μια αντιψυχιατρική προοπτική

- β) σε συντηρητικές ο.α. ή ομάδες ατομικής θεραπείας, όπου η βασική εστίαση γίνεται στην ατομική αλλαγή-θεραπεία και έχουν συνήθως μια προ-ψυχιατρική κατεύθυνση.

γ) σε συνδυαστικές ο.α., οι οποίες δηλώνουν ως στόχο τους τόσο την κοινωνική όσο και η ατομική αλλαγή.

Στις περιπτώσεις που πρωτοβουλίες αυτοβοήθειας έχουν προχωρήσει στην οργάνωση εναλλακτικών στην ψυχιατρική υπηρεσιών ψυχοκοινωνικής φροντίδας (βλ. παραπάνω α, γ), διακρίνονται, όσον αφορά στη συνδιαλλαγή τους με επαγγελματίες του ψυχοκοινωνικού χώρου, τρία μοντέλα (Kurtz, 1999):

ι) Συνεργατικό μοντέλο (επαγγελματίες και άμεσα ενδιαφερόμενοι σχεδιάζουν και προσφέρουν υπηρεσίες, σαφής διάκριση «άρρωστου» και εργαζόμενου)

ιι) Υποστηρικτικό μοντέλο («άρρωστοι» και «μη άρρωστοι», αλλά όχι επαγγελματίες, για να αποφευχθεί η διάκριση αυτού που προσφέρει και αυτού που παίρνει βοήθεια). Επαγγελματίες χρησιμοποιούνται-μισθώνονται περιστασιακά ως εξωτερικοί συνεργάτες.

ιιι) Σεπαρατιστικό (διαχωριστικό) μοντέλο: μόνο πρώην ασθενείς, αμοιβαία βοήθεια και από κοινού λειτουργία των υπηρεσιών.

6. Οι κυριότερες Ομάδες Αυτοβοήθειας προσώπων με ψυχωσική εμπειρία

6.1 Αμερική

Μέχρι το 2000 καταγράφονταν στις ΗΠΑ περισσότερα από 10 εκατομμύρια μέλη σε κάθε είδους Ο.Α. (Kurtz,1999).

6.1.1. Οι Ομάδες των ανωνύμων

Στην παράδοση της πρώτης ομάδας των Ανώνυμων Αλκοολικών κατά τη δεκαετία του 1920 στην Αμερική, ιδρύθηκαν δύο ομάδες για ανθρώπους με ψυχιατρικά προβλήματα, συναφείς ιδεολογικά με τις αρχικές, αυτές των Emοtion Anonymous και των Ανώνυμων Σχιζοφρενών.

Emotion anonymous: Ιδρύθηκε το 1971 στην Μινεζότα, το 1996 αριθμούσε 1200 ομάδες παγκόσμια. Απευθύνεται σε άτομα με λεγόμενες συναισθηματικές διαταραχές. Στη φιλοσοφία και τη δομή της ταυτίζεται με τους Α.Α. Γενικά τηρείται μια μη ψυχιατρική στάση απέναντι στα συναισθηματικά προβλήματα, η δομή των ομάδων είναι μη ιεραρχική, (ροτάρισμα του λήντερ, μη κριτικό κλίμα) και ακολουθείται η λογική των 12 βημάτων και των 12 παραδόσεων. Η συμμετοχή στην ομάδα προϋποθέτει την πίστη «σε μια ανώτερη δύναμη, όπως την καταλαβαίνει ο καθένας». Η πρωτοβουλία δεν επιδοτείται από πουθενά.

Schizophrenics Anonymous:

Ιδρύθηκε το 1960 από επαγγελματίες (Hoffer & Osmond, 1960).

Στην σημερινή της μορφή ως ΟΑ επανιδρύθηκε το 1985 από την Joanne Verbanic στην περιοχή του Ντιτρόιτ (ΗΠΑ). Σήμερα αριθμεί περίπου 140 ομάδες στις ΗΠΑ, το Μεξικό, τη Βενεζουέλα, τη Βραζιλία, τον Καναδά. Δρα κυρίως στον αμερικάνικο χώρο.

Στηρίζεται σε μια βιολογική-βιοχημική ερμηνεία της σχιζοφρένειας, αποδέχεται ως αναγκαία την φαρμακευτική αγωγή και θεωρεί ως επανάσταση στην θεραπεία της νόσου την ανακάλυψη των νευροληπτικών φαρμάκων. Θεωρεί τις ομάδες αυτοβοήθειας συμπληρωματικό στοιχείο στη θεραπεία της Σχιζοφρένεια, πλάι στην φαρμακοθεραπεία, την βοήθεια από ειδικούς και άλλες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, «για μεγαλύτερη ανακούφιση από την αρρώστια και αύξηση της ποιότητας ζωής τους». Η ειδοποιός διαφορά της παρέμβασης αυτοβοηθητικού χαρακτήρα είναι η ανταπόκριση «σε συναισθηματικές, φυσικές και πνευματικές ανάγκες» των ανθρώπων με αυτήν την «πάθηση», η ενημέρωσή τους για τις πρόσφατες ανακαλύψεις ενάντια στην νόσο και η δημιουργία κοινωνικού πλαισίου, που κατανοεί τα συμπτώματα, δεν κρίνει και δεν απορρίπτει τους ανθρώπους που τα ζουν.

Η ίδρυση των Α.Σ. βασίζεται κατά την ιδρύτρια στην εμπειρία ότι άνθρωποι με σχιζοφρένεια δεν γίνονται κοινωνικά αποδεκτοί και ως εκ τούτου δεν μπορούν να νιώσουν καλά σε κάποια άλλη ομάδα (αυτοβοήθειας ή άλλου τύπου).

Είναι σαφής η επιρροή τους από τους Α.Α (κυρίως ως προς την δόμηση της μεθοδολογίας και την πρόσκληση των μελών για στροφή σε μια ανώτερη δύναμη: «τον θεό όπως εγώ τον καταλαβαίνω»), αλλά δεν υιοθετούνται τα 12 βήματα. ΄Εχουν κάνει μια προσαρμογή του περιεχομένου των βημάτων και σήμερα αποδέχονται 6 βήματα ανάρρωσης (Steps for recovery) με κεντρικές τις έννοιες: παραδίνομαι, επιλέγω, πιστεύω, συγχωρώ, κατανοώ, αποφασίζω

6.1.2. WANA (We Are Not Alone): ξεκίνησε το 1940 στην Νέα Υόρκη σαν αμιγής ομάδα αυτοβοήθειας ασθενών μετά από την ψυχιατρική τους νοσηλεία. Στην πορεία άρχισαν να συμμετέχουν μη άρρωστοι ως εθελοντές και στην πορεία επαγγελματίες. Στη δεκαετία του 1960 μετατράπηκε σε ένα καθόλα επαγγελματικό, ιδιαίτερα διευρυμένο εναλλακτικό πρόγραμμα με το όνομα „Fountain-House“.

6.1.3. ΟΑ-Ομάδες Aφύπνισης (concious raising groups), ΗΠΑ δεκαετία 1970.

Πρόκειται για ομάδες με δεδηλωμένο πολιτικό στόχο και αντίστοιχη δράση.

Ως επιτυχή και μακρόβια παραδείγματα αναφέρονται στη συνέχεια:

. α) Η Mental Patient Association, ιδρύθηκε το 1971 στο Vancouver της British Columbia, από ασθενείς ενός νοσοκομείου ημέρας μετά την έξοδό τους απ’ αυτό. Τα κύρια χαρακτηριστικά της ήταν τα παρακάτω::

ü Αφετηρία της αυτοοργάνωσης ήταν η συλλογική και εκφρασμένη δυσφορία των μελών με το ψυχιατρικό σύστημα

ü Δόθηκε έμφαση στα δικαιώματα των ψυχιατρικών ασθενών και την προστασία τους

ü Επιδόθηκε σε κριτική δημοσιοποίηση των συνθηκών μέσα στα ψυχιατρεία

ü Εφάρμοσε μεθόδους άσκησης κοινωνικού ελέγχου σε θεσμούς, όπως γραφεία εύρεσης εργασίας κλπ

ü Η λειτουργία της είχε χαρακτηριστικά συμμετοχικής δημοκρατίας

ü Επεξεργάστηκε την ανάπτυξη εναλλακτικών στην ψυχιατρική μορφών στήριξης ψυχικά πασχόντων (κέντρα συνάντησης- drop-in centres, κοινόβια, κέντρα εκδραμάτισης των κρίσεων - freak out centres κλπ)

ü Η λειτουργία των νέων αυτών υπηρεσιών στηριζόταν σε αμοιβόμενα μέλη προσωπικού, μη επαγγελματίες, εκλεγμένα με θητεία 6 μηνών.

β) Mental Patients Liberation Front. Ιδρύθηκε το 1971 στην Boston από δύο πρώην ψυχιατρικούς ασθενείς και επεξεργάστηκε ένα πολύ σημαντικό εγχειρίδιο δικαιωμάτων ψυχιατρικών νοσηλευομένων.

γ) Mental Patients Liberation Projekt, ιδρύθηκε το 1971, Νέα Υόρκη και κατέληξε στη σύνταξη ενός λεπτομερούς και χρηστικού καταλόγου δικαιωμάτων ψυχικά πασχόντων.

6.2 Ευρώπη

ΓΕΡΜΑΝΙΑ[2]ΟΛΛΑΝΔΙΑ-ΑΓΓΛΙΑ

Ανάλογη ήταν και η εξέλιξη της ιδέας της αυτοβοήθειας στον ευρωπαϊκό χώρο, στον οποίο όμως οι σεπαρατιστικού χαρακτήρα κινήσεις αυτοβοήθειας πήραν στην πορεία έναν πολύ πιο έκδηλο και οργανωμένο πολιτικό χαρακτήρα απ’ ό,τι στην Αμερική. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική αυτής της τάσης ήταν η εξέλιξη στη Γερμανία, σύντονη με το ισχυρό ευρύτερο κριτικό κοινωνικό κίνημα της χώρας στη δεκαετία του 1970.

Οι πρώτες κινήσεις αμφισβήτησης της κλασικής ψυχιατρικής βρήκαν την κορύφωσή τους στην ίδρυση της ονομαζόμενης Σοσιαλιστικής Κοινότητας Ασθενών (SPK) στη Χαϊδελβέργη το 1972 και την κατάληψη της κλινικής νοσηλείας των μελών της. Επρόκειτο για μια πρωτοβουλία, η οποία είχε σ’ όλη τη διάρκειά της τη στήριξη ενός από τους ψυχιάτρους της κλινικής, απέκτησε όμως ένα σχετικά αυτόνομο πρόσωπο και συμβολικό χαρακτήρα για το μέλλον, καθώς ενσάρκωσε με την κατάληψη της κλινικής το όραμα της αυτοδιαχείρισης στο χώρο της ψυχικής υγείας. Στη συνέχεια και μετά την καταστολή της κατάληψης της ψυχιατρικής κλινικής στη Χαϊδελβέργη ιδρύθηκαν σε εθελοντική βάση τα πρώτα Κέντρα Διαμαρτυρίας, όπου μπορούσε κανείς να καταγγέλλει ανάρμοστες ή παράνομες συμπεριφορές από το προσωπικό των ψυχιατρείων προς νοσηλευομένους. Το 1982 ιδρύθηκε μια αυτόνομη πρωτοβουλία με το όνομα «Η επίθεση των τρελών» με βασικό πόλο δράσης το Βερολίνο, η οποία συγκρότησε ισχυρό κριτικό και αντιψυχιατρικό λόγο και είχε για μεγάλο διάστημα εκδοτικές και άλλες δράσεις. Μια μετάλλαξη της ομάδας αυτής, με νέα μέλη, υπάρχει και δρα μέχρι και σήμερα. Στο ίδιο πνεύμα συγκροτούνται την ίδια εποχή η ελεύθερη κλινική (free clinic) και η σοσιαλιστική αυτοβοήθεια Κολωνίας και οι δύο πρωτοβουλίες με έντονα κριτικό πολιτικό λόγο.

Γενικά η δεκαετία του 1980 μπορεί να χαρακτηριστεί για τη Γερμανία και τον ευρύτερο βορειοευρωπαϊκό χώρο καθοριστική για την οικοδόμηση και εφαρμογή νέων, εναλλακτικών προτάσεων στο χώρο της ψυχικής υγείας, με σαφή πολιτικό προσανατολισμό.

· Το 1983 δημιουργείται το πρώτο Σπίτι-Καταφύγιο για ψυχικά πάσχοντες (Run-away-house) στην Ουτρέχτη της Ολλανδίας, ως χώρος διαφυγής και προστασίας προσώπων που είχαν δραπετεύσει από την ψυχιατρική βία ή γενικώς την ψυχιατρική. Ανταποκρινόταν ή προσομοίαζε αρκετά προς το θεσμό των καταφυγίων γυναικών, τα οποία είχαν ήδη γνωρίσει μεγάλη εξάπλωση στην περιοχή κατά τη δεκαετία του 1970, και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970 υπήρχαν τέτοια καταφύγια σχεδόν σε κάθε ολλανδική μεγαλούπολη. Σ’ αυτά τα σπίτια-καταφύγια για ψυχικά πάσχοντες ήταν παρόν μόνο 4 ώρες την ημέρα κάποιο πρόσωπο, το οποίο δεν ήταν επαγγελματίας, συνήθως όμως ούτε και άμεσα ενδιαφερόμενος, και είχε αυστηρά διαχειριστικό ρόλο σχετικά με το χώρο και το κτίριο. Στα πλαίσια των Σπιτιών αυτών ήταν αποδεκτά τα ψυχοφάρμακα και δεν υπήρχε βασική θεωρητική-πολιτική θέση σε σχέση μ΄ αυτά ή την ψυχική αρρώστια γενικά. Παρατηρήθηκαν εν μέρει απογοητευτικές καταστάσεις χάους, εγκατάλειψης ψυχικά πασχόντων σε συνθήκες κρίσης, και ως εκ τούτου μεγάλες διαρροές προσώπων και επιστροφές στο ψυχιατρείο. Αυτά τα κενά προσπάθησαν στην πορεία να αποφύγει η αντίστοιχη γερμανική πρωτοβουλία, με σημαντική μέχρι σήμερα επιτυχία.

· Το 1985 ιδρύεται στη Γερμανία η Ομοσπονδιακή Ένωση Συγγενών Ψυχικά Πασχόντων, αρχικά με στήριξη από κριτικές οργανώσεις επαγγελματιών, η οποία γρήγορα ανέπτυξε μια αξιοσημείωτη δράση - βεβαίως με άλλον θεωρητικό-πολιτικό προσανατολισμό απ’ ό,τι οι οργανώσεις των .ίδιων των ενδιαφερομένων αργότερα.

· Το 1987 συγκροτείται στη Γερμανία η πρωτοβουλία «΄Ενωση προστασίας από την ψυχιατρική βία» (Verein zum Schutz von psychiatrischer Gewalt), κύρια από άμεσα ενδιαφερόμενους, μη αποκλείοντας όμως και κριτικούς επαγγελματίες του ψυχοκοινωνικού χώρου.

· Επίσης το 1987 ξεκινά ο πρώτος σχεδιασμός Σπιτιού-Καταφυγίου (Weglaufhaus) του Βερολίνου, το οποίο αρχίζει να λειτουργεί ολοκληρωμένα - και σημαντικά διαφοροποιημένο στις αρχές και τη φιλοσοφία του από αυτό της Ουτρέχτης – για πρώτη φορά το 1996.

· Το 1989 ιδρύεται το αγγλικό «δίκτυο ανθρώπων που ακούν φωνές»(Hearing voices network).

· Μπαίνοντας η δεκαετία του 1990 υπάρχει μια σημαντική κίνηση εσωτερικών ζυμώσεων και συνασπισμού στη Γερμανία ανάμεσα σε διάφορες πρωτοβουλίες και ομάδες άμεσα ενδιαφερομένων, που είχαν ήδη αρθρώσει σαφή πολιτικό λόγο. Το 1991 συγκροτείται επίσημα η «Ομάδα εργασίας των άμεσα ενδιαφερομένων» (Arbeitsgruppe Betroffene), η οποία οργανώνει ένα συνέδριο με τίτλο «Οι άνθρωποι με ψυχιατρική εμπειρία σπάνε τη σιωπή τους». Σ’ αυτό το συνέδριο αποφασίζεται η ίδρυση πανγερμανικής ομοσπονδιακής οργάνωσης, που να εκπροσωπεί περίπου 200 επιμέρους λειτουργούσες οργανώσεις αυτοβοήθειας, καθώς και όλους αυτούς που έγιναν αντικείμενο ψυχιατρικού εγκλεισμού, αλλά και βίαιης στείρωσης από το τρίτο Ράιχ.

· Το 1992 ιδρύεται επίσημα η «ομοσπονδιακή οργάνωση ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία» (Bundesverband Psychiatrieerfahrener e.V.), με παραρτήματα στα διάφορα γερμανικά κρατίδια. Το 1998 είχαν καταγραφεί πάνω από 80 Ομάδες αυτοβοήθειας και πάνω από 650 ενεργά μέλη της συνομοσπονδίας. Αυτή η συνομοσπονδία, που αποτελεί σήμερα στη Γερμανία τον βασικό συνομιλητή για επαγγελματίες, αλλά στην πορεία και για πολιτικούς στο χώρο της ψυχικής υγείας, επιδόθηκε αμέσως μετά τη συγκρότησή της σε μια σειρά από δράσεις, αποφασιστικές για την αλλαγή της κουλτούρας γύρω από θέματα δικαιωμάτων ψυχιατρικών νοσηλευομένων και θεωρίας της ψυχικής ασθένειας γενικότερα. Πιο συγκεκριμένα:

ü Το 1995 έκανε μια έρευνα σχετικά με την ποιότητα της ψυχιατρικής περίθαλψης στη Γερμανία, όπου συγκέντρωσε, συστηματοποίησε και αξιολόγησε απόψεις από πολυάριθμους ψυχιατρικούς νοσηλευθέντες στη Γερμανία και κατέληξε να προτείνει συγκεκριμένες θεσμικές και επί του περιεχομένου αλλαγές.

ü Το 1996 συμμετείχε στην ίδρυση το Σπίτι Φυγής στο Βερολίνο

ü Το 1997 συμμετείχε στην ίδρυση του γερμανικού δικτύου «Ακούω Φωνές»

ü Το 1997 θεμελίωσε από κοινού με το Τμήμα Ψυχολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου το πρώτο γερμανικό «Σεμινάριο πάνω στην Ψύχωση» (βλ. αργότερα).

ü Ταυτόχρονα εκδίδει περιοδικό έντυπο, οργανώνει σεμινάρια πάνω στην ψύχωση, στηρίζει έμπρακτα και εμψυχώνει την ίδρυση και λειτουργία νέων ομάδων αυτοβοήθειας στη γερμανική επικράτεια, αναλαμβάνει την πληροφόρηση ασθενών πάνω στα δικαιώματά τους, συνδιοργανώνει και συμμετέχει σε συνέδρια, έκδοση εντύπων (πάνω από 60 εφημερίδες από άμεσα ενδιαφερόμενους) και βιβλίων, προσφέρει στήριξη για την ίδρυση Κέντρων Διαμαρτυρίας, και καθιέρωσης θεσμών όπως η Ψυχιατρική Διαθήκη και το Θεραπευτικό Συμβόλαιο.

ü Συγκεντρώνει υπογραφές και ασκεί πολιτική πίεση για διάφορα σημαντικά θέματα στο χώρο της ψυχιατρικής (δημοκρατικότερες συνθήκες νοσηλείας, χρηματοδότηση συγκεκριμένων θεραπευτικών μεθόδων από τα ταμεία υγείας κλπ), εκδίδει πραγματογνωμοσύνες για σχετικά θέματα, συμμετέχει σε επιτροπές.

ü Συμμετέχει στο «Ευρωπαϊκό Δίκτυο (πρώην) χρηστών καιεπιζησάντων της ψυχιατρικής» (ENUSP), το οποίο και εκπροσωπεί στην Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας.

Στα πλαίσια της Συνομοσπονδίας υπάρχουν όλες οι πολιτικές κατευθύνσεις σχετικά με το μέλλον της ψυχιατρικής, από εκσυγχρονιστικές μέχρι και ριζοσπαστικές θέσεις κατάργησης του ψυχιατρικού παραδείγματος γενικά. Ο κοινός παρανομαστής τους μοιάζει να είναι η υπεράσπιση του δικαιώματος αυτοκαθορισμού ψυχιατρικών νοσηλευομένων πάνω στη ζωή και την εμπειρία τους.

7. Δημιουργία δομών εναλλακτικών προς την (παραδοσιακή ή κοινωνική) ψυχιατρική στα πλαίσια κινήσεων αυτοβοήθειας

7.1. Σπίτια Φυγής (απάντηση σε μοντέλα τύπου «Σωτηρίας»)

Μετά το πρώτο ιστορικά μοντέλο της Ολλανδίας (βλ. §6.1) δημιουργήθηκε στη Γερμανία το πρώτο Σπίτι Φυγής στο Βερολίνο το 1996 με το όνομα «Βίλα Στέκλε» και τη φιλοδοξία να αποφύγει τα λάθη του ολλανδικού παραδείγματος. Παρακάτω περιγράφονται στα κύρια χαρακτηριστικά του:

Berlin, 01.01.1996, Villa Stöckle

Για άστεγους ψυχιατρικούς ασθενείς

ü 13 θέσεις, μεικτά ως προς το φύλο(ένας όροφος μόνο για γυναίκες)

ü 6 μήνες παραμονή και προστασία

ü δημόσια χρηματοδότηση από ένα τμήμα της πρόνοιας (για ανθρώπους ευρισκόμενους σε ιδιαίτερο ψυχοκοινωνικό κίνδυνο)

ü 24ωρη συνοδεία από έμπειρο εκπαιδευμένο προσωπικό, κατά 50% με προσωπική ψυχωσική προϊστορία, ατομική συνοδεία.

ü Επεξεργασία της προσωπικής τους ψυχιατρικής τους ιστορίας

ü Μη λήψη φαρμάκων

ü Εκ νέου απαίτηση των βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων τους

ü Ανάπτυξη μιας νέας επαγγελματικής ή άλλης προσωπικής προοπτικής

ü Εναλλακτικό προς μια νοσηλεία στο ψυχιατρείο.

Το Σπίτι Φυγής του Βερολίνου είναι σήμερα μια μεικτή προσπάθεια από ανθρώπους με ή χωρίς προσωπική ψυχωσική εμπειρία. Διέπεται όμως από αρχές που κάνουν κάθε είδους ψυχοκοινωνικό επαγγελματισμό στην πράξη μη εφαρμόσιμο και διαθέτει πολιτική άποψη πάνω στο θέμα της κοινωνικής διαχείρισης της ψυχωσικής εμπειρίας. Επιμένουν ότι δεν κάνουν θεραπεία. Προωθούν αφηγηματικές τεχνικές επεξεργασίας της ψυχωσικές εμπειρίας και στήριξη στον κοινωνικό τομέα.

Διαβάζουμε μεταξύ άλλων στην ιστοσελίδα του: «Οι τρελοί δεν είναι άρρωστοι, αλλά σε μια πορεία αναζήτησης της δικής τους θέσης στον κόσμο, μιας αναζήτησης που μπορεί να μοιάζει λιγότερο ή περισσότερο ακατανόητη. Γι’ αυτό το πράγμα δεν χρειάζονται ψυχοφάρμακα που αδρανούν τον εγκέφαλό τους και καμιά θεραπεία, που θα τους πείσει πως είναι ανάπηροι. Αντί γι αυτά χρειάζονται χρόνο, ηρεμία, κατανόηση και ενθάρρυνση».

7.2 Ξενοδοχείο για ανθρώπους με ψυχιατρική εμπειρία (Psychatrieerfahrener Hotel). Το μοντέλο δημιουργήθηκε και εφαρμόζεται ως σήμερα στη Σουηδία από ομάδα αυτοβοήθειας. Οι λειτουργίες της διαμονής και της θεραπείας είναι αυστηρά διαχωρισμένες. Οι συμμετέχοντες στο μοντέλο ψυχικά πάσχοντες ορίζουν μόνοι το πρόγραμμα συμμετοχής τους σε παροχές, ανάλογα με το ποιες θέλουν.

7.3 Ομάδες συνοδείας το άλογο του ανέμου (Windhorse Begleitgruppen): Εθελοντές συνοδεύουν βετεράνους της ψυχιατρικής (εκτός θεσμών) σε 3ωρη βάση και ανταλλάσσουν τις εμπειρίες τους. Το μοντέλο στηρίζεται σε ένα μοντέλο κατανόησης της ψύχωσης από τους E.M.Podfoll και J.Fortuna, το οποίο χρησιμοποιεί πολλά στοιχεία της δυτικής, βουδιστικής και ινδιάνικης σκέψης και ενσωματώνει πολλά πνευματιστικά και θρησκευτικά στοιχεία σε σχέση με την ψύχωση.

7.4 Σεμινάρια πάνω στην ψύχωση (Τριάλογος. Απάντηση στα Προγράμματα Ψυχοεκπαίδευσης. Σημαντικά ονόματα στη Γερμανία: Sophie Zerchin, Dorothea Buck, Thomas Bock (Buck, Bock, 1992, Bock et al, 1998, Bock et al, 2001)

Bασικοί σταθμοί στη συγκρότηση των Σεμιναρίων:

· 1987 στο Μάαστριχτ της Ολλανδίας στη διάρκεια ενός τηλεοπτικού σώου, εμφανίστηκαν πολλοί άνθρωποι που άκουγαν φωνές και δεν είχαν στο παρελθόν τους καμιά ψυχιατρική εισαγωγή. Σ’ αυτή τη βάση στήθηκε από τον καθ. Μάριους Ρόμ μια έρευνα για το Παν/μιο του Λίμπουργκ, όπου ερευνήθηκαν οι στρατηγικές διαχείρισης από την πλευρά των άμεσα ενδιαφερομένων των ακουστικών τους παραισθήσεων σε μια συνεργασία των ιδίων με επαγγελματίες, συγγενείς ψ.π. και φίλων. Η ιδέα αυτή οδήγησε πολύ σύντομα στη γέννηση της ιδέας του Τριαλόγου και των «σεμιναρίων πάνω στην ψύχωση».

· 1989 Αγγλία: «δίκτυο ανθρώπων που ακούν φωνές». Περιοδικό και συναντήσεις για άμεσα ενδιαφερόμενους και μη. Πρόδρομος των σεμιναρίων για την ψύχωση.

· 1995 Το 1ο σεμινάριο πάνω στην ψύχωση στο Μάαστριχτ.

· 1996 Το 1ο σεμινάριο πάνω στην ψύχωση στην Ουαλία

· 1997 Στο Αμβούργο, Παν/μιο, το 1ο γερμανικό εργαστήριο στο θέμα .

«Το να θεωρούμε το Ακατανόητο δυνατόν στα μέτρα του ανθρώπινου, και ως τέτοιο να το εκτιμούμε μάλιστα και να του δίνουμε αξία, είτε από θρησκευτικά, είτε από επιστημονικά, ανθρωπιστικά ή ηθικά κίνητρα, κι ωστόσο να μην εγκαταλείπουμε ποτέ την αναζήτηση των ατομικών κάθε φορά σημασιών, αλλά αντίθετα να τις ακολουθούμε και να τις συνοδεύουμε χωρίς επιφυλάξεις...» Bock, Th., Weigand, H. 1992, S.208.

D.Buck: ανέπτυξε ένα ερωτηματολόγιο για τους άμεσα ενδιαφερόμενους, προσκαλώντας τους να αναπτύξουν τα δικά τους μοντέλα για την ψύχωση, ανταγωνιστικά προς το μοντέλο της Ευαλωτότητας ή βιοχημικά μοντέλα εξήγησης. Κεντρική θέση των Σεμιναρίων πάνω στην Ψύχωση αποτελεί η θετική για την προσωπική ανάπτυξη του ψυχωσικά βιούντος υποκειμένου θεώρηση της Ψύχωσης.

Ένας από τους κύριους στόχους τους στη Γερμανία αποτελεί η ανάπτυξη θεωρητικών κατασκευών γύρω από την ψύχωση, που θα λειτουργήσουν εναλλακτικά προς την κυρίαρχη ψυχιατρική και κοινωνικοψυχιατρική λογική, συμβάλλοντας έτσι στη διαμόρφωση διαφορετικών όρων στη συλλογική συνδιαλλαγή γύρω από το θέμα.

7.5. Παραγωγικές Μονάδες Εργασίας (απάντηση στα προστατευμένα εργαστήρια)

7.6 Τριάλογος: Πρόκειται για μια νέα πρόταση πάνω στη διαπραγμάτευση όλων των θεμάτων των σχετικών με την ψυχική υγεία και τη λήψη αποφάσεων σ’ αυτά, στη βάση της αναγκαίας εκπροσώπησης και των τριών ομάδων που εμπλέκονται, δηλαδή των άμεσα ενδιαφερόμενων, των συγγενών και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας.

Ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν:

Οι λεγόμενες «Συζητήσεις Συνεργασίας» (Kooperationsgespräche) μεταξύ άμεσα ενδιαφερομένων και επαγγελματιών ψυχικής υγείας πάνω σε θέματα ψυχιατρικής πραγματικότητας, σταθερά από το 1993 .

Το 1994 οργανώνεται στο Αμβούργο ως το πρώτο τριαλογικό συνέδριο το 34ο Συνέδριο Κοινωνικής Ψυχιατρικής (Abschied von Babylon) χωρίς καμιά οικονομική υποστήριξη από φαρμακευτικές εταιρείες και με πάνω από 10.000 συμμετοχές από όλον τον κόσμο.

Η αρχή του Τριαλόγου είναι παρούσα σε όλες τις διαπραγματεύσεις με την κοινωνία και την πολιτική σε θέματα ψυχικής υγείας τα τελευταία δέκα χρόνια στην Γερμανία.

8. Σχήματα στήριξης της αυτοβοήθειας στα πλαίσια ψυχιατρικών θεσμών

Στη συνέχεια επιχειρείται – εν είδει πρώτων ερεθισμάτων - μια σύντομη παρουσίαση θεσμών κοινωνικού ελέγχου στο εσωτερικό ψυχιατρικών θεσμών σε χώρες της βόρειας Ευρώπης, που βεβαίως δεν αποτελούν άμεσα μέρος του κινήματος αυτοβοήθειας και συχνά δρουν εφησυχαστικά ή επιφανειακά εκσυγχρονιστικά μιας βάναυσης στην ουσία της ψυχιατρικής καθημερινότητας. Προέρχονται ωστόσο ιστορικά από το κίνημα αυτοβοήθειας της δεκαετίας του 1970 και διατηρούν τη δυναμική τους, ως συστήματα που μπορούν να υποστηρίξουν το αυτονόητο της αυτοβοήθειας και να αποβούν πολύ χρήσιμα σε μια μακροπρόθεσμη πορεία ενίσχυσής της.

Τα τρία πρώτα σχήματα που παρουσιάζονται (Γραφεία Διαμαρτυρίας-Συνήγορος Ασθενούς-Πρόσωπο εμπιστοσύνης) είναι ακόμα θεσμοί υπό διαμόρφωση, στο γερμανικό χώρο συχνά μπερδεύονται οι όροι μεταξύ τους, ή χρησιμοποιούνται εναλλακτικά. Χρηματοδοτούνται από διαφορετικούς στην κάθε περίπτωση φορείς, βρίσκονται σε ασαφές νομικό και οικονομικό στάτους και δεν παρουσιάζουν κάποια ενιαία μορφή.

Από φιλοσοφική πλευρά στηρίζονται στην ιδέα του ασθενούς ως πελάτη-αγοραστή-χρήστη υπηρεσιών και στο εμπορικό απόλυτο ότι ο πελάτης έχει πάντα δίκιο. Ενδεικτικό αυτής της στάσης είναι το γεγονός ότι π.χ. στο Αμβούργο της Γερμανίας αυτές οι πρωτοβουλίες συστεγάζονται στην υπηρεσία προστασίας του καταναλωτή!...

α. Γραφεία Διαμαρτυρίας

Ιστορική αφετηρία των γραφείων αυτών αποτέλεσε η εμπειρία που ακολούθησε την καταστολή της Σοσιαλιστικής Κοινότητας Ασθενών της Χαϊδελβέργης, ξεπήδησαν δηλαδή ως ιδέα από μέλη και φίλους εκείνης της εμπειρίας. Στηρίζονται στη διαπίστωση ότι στην ψυχιατρική καταπατούνται κατάφορα ανθρώπινα δικαιώματα και οι νοσηλευόμενοι υπόκεινται παράνομα ή παράτυπα σε μέτρα παρά την θέλησή τους. Τόσο οι ίδιοι, όσο και τα συγγενικά ή φιλικά τους πρόσωπα δεν γνωρίζουν τα νομικά τους δικαιώματα ή είναι πολύ αδύναμοι την στιγμή της εισαγωγής και της νοσηλείας τους, ώστε να τα διεκδικήσουν. Τα γραφεία διαμαρτυρίας έχουν ως αντικείμενό τους την άσκηση ελέγχου σε θέματα βίαιης εισαγωγής, απομόνωσης, καθήλωσης, βίαιης νοσηλείας, φαρμακοθεραπείας παρά την θέληση των άμεσα ενδιαφερόμενων.

Στη Γερμανία αναφέρονται για πρώτη φορά το 1975 στα πλαίσια της κριτικής πρότασης για μεταρρύθμιση της γερμανικής ψυχιατρικής (Psychiatrie-Enquete), στο β΄μισό της δεκαετίας του 1970 ιδρύεται το πρώτο γραφείο στην Κολωνία. Στη συνέχεια επεκτείνεται η ίδρυσή τους. Από το γραφείο διαμαρτυρίας Kommrum του Βερολίνου ξεπηδά η «Επίθεση των Τρελλών» το 1980, που οδηγεί στην ίδρυση του πρώτου γερμανικού Σπιτιού Φυγής το 1996.

Στην Ολλανδία και την Αυστρία η λειτουργία Γραφείων Διαμαρτυρίας είναι επιβεβλημένη μέσω νόμου.

Στη Γερμανία αυτή την στιγμή τα Γραφεία Διαμαρτυρίας απευθύνονται κυρίως - αλλά όχι μόνο - σε πρόσωπα, που δεν νοσηλεύονται ακόμα ή όχι πια σε ιδρύματα, αλλά διαμένουν στην κοινότητα. Λειτουργούν συνήθως σε εθελοντική βάση, σπανιότερα χρηματοδοτημένα από την κοινότητα. Στόχος τους είναι η ολόπλευρη ενημέρωση και συμβουλευτική ασθενών ή συγγενών τους για τα παραπάνω θέματα ή η καθοδήγησή τους σε νομικές διεκδικήσεις. Έχει διεπιστημονική σύνθεση (αντίθετα με την μοναχική δουλειά του προσώπου εμπιστοσύνης, το οποίο βεβαίως μπορεί να ζητήσει συμβουλή και στήριξη από ένα γραφείο διαμαρτυρίας). Αποτελείται συνήθως από επαγγελματίες του ψυχοκοινωνικού χώρου, δικαστές ή νομικούς, πολιτικούς παράγοντες της τοπικής κοινωνίας, μέλη οργανώσεων αυτοβοήθειας συγγενών και άμεσα ενδιαφερομένων, καθώς και ευαισθητοποιημένους πολίτες.

β. Το πρόσωπο Εμπιστοσύνης

Απευθύνεται σε πρόσωπα που νοσηλεύονται στο ψυχιατρείο και χρειάζονται εσωτερικά μια υποστήριξη στον τομέα προστασίας των δικαιωμάτων τους.

Στην Ολλανδία (από το 1975 ανεπίσημα, από το 1980 πιο συστηματικά, από το 1992 και δια νόμου), καθώς και στην Αυστρία κάθε νοσοκομείο είναι υποχρεωμένο να έχει ή να δεχθεί ένα τέτοιο πρόσωπο στο εσωτερικό του προς χρήση των ασθενών..

Τα καθήκοντα του Προσώπου Εμπιστοσύνης στην Ολλανδία (Ombudsmann, Vertrauensperson) αφορούν στην πληροφόρηση των ασθενών για δικαιώματα, παροχές, δυνατότητες δράσης και αντίδρασης στο εσωτερικό θεσμών. Δεν έχει ρόλο συμβουλευτικό προς το προσωπικό της κλινικής ή κάτι τέτοιο. Παίρνει σοβαρά την διαμαρτυρία του ασθενούς και τον καθοδηγεί στην ικανοποίηση του αιτήματός του. Διαμεσολαβεί μεταξύ ασθενούς και θεσμού σε περιπτώσεις διαμαρτυριών. Αν ο ασθενής το θέλει, τον συνοδεύει σε συζητήσεις με ιατρικό ή άλλο προσωπικό του νοσοκομείου και υποστηρίζει τα αιτήματά του.

Στη Γερμανία λειτουργούν σήμερα τα εξής μοντέλα: α) υπάρχει κάποιες ώρες την εβδομάδα κάποιο πρόσωπο διαθέσιμο στο εσωτερικό του ψυχιατρείου, υπηρεσιακά ανεξάρτητο απ’ αυτό. Καθήκον του είναι η πληροφόρηση ασθενών για δικαιώματα, παροχές, δυνατότητες δράσης και αντίδρασης στο εσωτερικό θεσμών. Δεν έχει ρόλο συμβουλευτικό προς το προσωπικό της κλινικής ή κάτι τέτοιο. Παίρνει σοβαρά την διαμαρτυρία του ασθενούς και τον καθοδηγεί στην ικανοποίηση του αιτήματός του. β) ο συνήγορος του ασθενούς (βλ. γ).

γ. Ο συνήγορος του ασθενούς

Πρόκειται για πρόσωπο εξουσιοδοτημένο να εκπροσωπεί τα συμφέροντα ψυχιατρικών ασθενών στη γερμανική Βουλή): Αποτελεί σήμερα επίσημη πρόταση στην Γερμανία. Στην Αυστρία είναι ήδη από την δεκαετία του 1990 θεσμοποιημένο. Η ιστορική προέλευση του συνήγορου του ασθενούς (Ombudsmann) βρίσκεται στη Σουηδία του 19ου αιώνα, όπου αποτελούσε μέλος του κοινοβουλίου, που είχε το καθήκον να εξετάζει αιτήματα διαμαρτυρίας από πολίτες σε οτιδήποτε σχετιζόταν με κατάχρηση, καταπάτηση δικαιωμάτων κλπ. Αργότερα αυτό διατηρήθηκε σχετικά με καταναλωτές προϊόντων και άλλων υπηρεσιών.

δ. Το θεραπευτικό Συμβόλαιο-η Ψυχιατρική Διαθήκη

Πρωτοπροτάθηκε σε μια πρώτη μορφή του από τον Τόμας Σάζ το 1982.

Στην Γερμανία η πρόταση πήρε τη μορφή της «ψυχιατρικής διαθήκης» από μέλη ριζοσπαστικών ομάδων αυτοβοήθειας κατά τη δεκαετία του 1980. Το ζητούμενο είναι η σύνταξη ενός από συμβολαιογράφο και δικηγόρο επίσημα επικυρωμένου εγγράφου, όπου θα αναγράφεται η θέληση του ασθενούς σχετικά με τους τρόπους νοσηλείας και θεραπείας του, ιδιαιτερότητες του τρόπου ζωής του που πρέπει να ληφθούν υπόψη κατά την διάρκεια της νοσηλείας του, η εντολή του σε θέματα ψυχιατρικής εισαγωγής και λήψης ψυχοφαρμάκων, πληρεξουσιοδότηση σε πρόσωπα εμπιστοσύνης, ρύθμιση των όρων σε περίπτωση που θα χρειαστεί το άτομο να τεθεί υπό δικαστική απαγόρευση, η υποχρέωση του προσωπικού του ψυχιατρικού καταστήματος για λεπτομερή καταγραφή όλων όσων συμβαίνουν σχετικά με το νοσηλευόμενο πρόσωπο κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του. Πρέπει να συνταχθεί σε περίοδο που το άτομο δεν είναι σε κρίση και να προσκομίζεται στον αντίστοιχο νοσηλευτικό θεσμό σε περιόδους κρίσεων και ενδεχόμενης προσαγωγής του.

Η Ψυχιατρική Διαθήκη διαφέρει από το λεγόμενο «θεραπευτικό συμβόλαιο» στο ότι προτίθεται να έχει νομική ισχύ, που σημαίνει κυρώσεις για τα άτομα που δε θα την τηρήσουν ή θα προσπαθήσουν να την υπονομεύσουν. Επίσης δεν αναγνωρίζει «θεραπευτική» σχέση σε επίπεδο δικαιωμάτων, με την έννοια ότι δεν αναγνωρίζει την ισότιμη συμμετοχή γιατρών ή άλλων θεραπευτών στη σύνταξη της διαθήκης, πράγμα που υπονοείται στο θεραπευτικό συμβόλαιο (και στην πράξη καταστρατηγείται εις βάρος της γνώμης των νοσηλευομένων).

Τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια προωθείται στη γερμανική ψυχιατρική μάλλον η έννοια του συμβολαίου και όχι αυτή της διαθήκης, για ευνόητους πολιτικούς και κοινωνικούς λόγους. Από το 1994 η σύνταξη του λεγόμενου «θεραπευτικού συμβολαίου» αποτελεί εφαρμογή ρουτίνας στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο του Μπίλεφελντ. Στο κρατίδιο Ράινλαν-Πφάλζ είναι με νόμο υποχρεωτική η εφαρμογή του σε όλους τους θεσμούς ψυχιατρικών παροχών. Η τάση αυτή επεκτείνεται με ταχείς ρυθμούς.

Σ’ αυτό το είδος του θεραπευτικού συμβολαίου ασκείται κριτική από Ομάδες Αυτοβοήθειας, οι οποίες το χαρακτηρίζουν γραφειοκρατικό, ότι υποστηρίζει την κυριαρχία των επαγγελματιών, δύσκολο στη μορφή του να συνταχθεί από μη επαγγελματίες. Επίσης θέτουν ένα θεμελιακό ερώτημα, όταν αμφισβητούν την αναγκαιότητα του να κλειστεί έγγραφη συμφωνία πάνω στα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, με την έννοια ότι κάτι τέτοιο νομιμοποιεί έμμεσα την καταπάτησή τους.

ε. Επιτροπές ελέγχου – ειδικά ελεγκτικά συμβούλια (Besuchskommisionen, Begehungskommissionen, Fachbeiräte): τα σχήματα αυτά υπάρχουν και λειτουργούν με διάφορους τρόπους στη Γερμανία ήδη από τη δεκαετία του 1970. Σήμερα οι επιτροπές αυτές συμπεριλαμβάνουν ως τακτικά μέλη τις εκάστοτε τοπικές οργανώσεις Αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία, μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές επιτυχίες της Ομοσπονδιακής Ένωσης Ανθρώπων με ψυχιατρική Εμπειρία.

Στην Ελλάδα υπάρχουν σήμερα «στα χαρτιά» κάποιοι από τους παραπάνω θεσμούς, ως αποτέλεσμα της ανάγκης ευθυγράμμισης του ψυχιατρικού συστήματος με τις εξελίξεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στις περισσότερες περιπτώσεις παραμένουν όμως άγνωστοι και για τους ίδιους τους επαγγελματίες, που οφείλουν να τα εφαρμόσουν, πολύ περισσότερο δε για το κοινό και σχεδόν πάντα μένουν στην πράξη ανενεργοί.

Σε επίπεδο αυτοβοήθειας ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία, λειτουργεί εδώ και περίπου 4 χρόνια στην Αθήνα μια, διακριτικά υποστηριζόμενη από εξωτερική δομή του ΨΝΑ, σταθερή ομάδα, η οποία βρίσκεται μάλιστα σε σύνδεση με το ριζοσπαστικά διακείμενο «Ευρωπαϊκό Δίκτυο (πρώην) χρηστών και επιζησάντων της ψυχιατρικής» (ENUSP). Εκτός αυτού δεν υπάρχει τίποτα οργανωμένο. Λείπει ακόμα και η γλώσσα, θα ΄λεγε κανείς, για να μιλήσουμε για όλα τα παραπάνω.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ξενόγλωσση

1. Bock, Th., Deranders, J.E, Esterer,: Im Strom der Ideen. Stimmenreiche Mitteilungen über den Wahnsinn. Psychiatrie Verlag, Bonn, 1998.

Bock, Th., Deranders, J.E, Esterer, I.: Stimmenreich.Mitteilungen über den Wahnsinn. Psychiatrie Verlag, Bonn, 2001.

Buck, D., Bock, th.: Selsbtverständlichkeit von Psychosen. . In: Bock, Th., Weigand, H. (Hg). Handwerksbuch Psychiatrie.Psychiatrie Verlag, 1991, s. 15.

Brill, E.: Selbsthilfegruppen und -organisationen. Ein Tabu durchbrechen. In: Bock, Th., Weigand, H.:Handwerksbuch Psychiatrie, Psychiatrie Verlag, Bonn, 1992.

5. Chamberlin, J. (1978). On our own: Patient-controlled alternatives to the mental health system. New York: McGraw-Hill.

6. Chamberlin, J. (1990). The ex-patients' movement: Where we've been and where we're going. The Journal of Mind and Behaviour, 11, 323-336.

Dörner, K.: Bürger und Irre. Zur Sozialgeschichte und Wissenschaftssoziologie der Psychiatrie. Europäische Verlagsanstalt, Frankfurt, 1969.

8. Emerick, R.E. (1989). Group demographics in the mental patient movement: Group location, age, and size as structural factors. Community Mental Health Journal, 25, 277-300.

9. Emerick, R.E. (1990). Self-help groups for former patients: Relations with mental health professionals. Hospital and Community Psychiatry, 41, 27 -34.

10. Emerick, R.E. (1991). The politics of psychiatric self-help: Po1itical factions, interactional support, and group longevity in a social movement. Social Science and Medicine, 32, 1121-1128.

11. Emerick, R.E. (1992). Group structure and group dynamics for ex-mental patients. In A.H. Katz, H.L. Hedrick, D.H. Isenberg, L.M. Thompson, T. Goodrich, and A.H. Kutscher (Eds.), Self-help: Concepts and applications (pp. 281-294). Philadelphia: Charles Press.

12. Emerick, R.E. (1995). Clients as claims makers in the self-help movement: Individual and social change ideologies in former mental patient self-help newsletters. Psychosocial Rehabilitation Journal, 18, 17-35.

Kandolf et al.,1989

Kardoff, E., Stark, W.: Forschung im psychosozialen Bereich. Praxisorientierte Forschung als parteiliche Foschung.in: Keupp & Rerich (Hg): Psychosoziale Praxis,ein Handbuch in Schlüsselbegriffen, U & S Psychologie, München-Wien-Baltimore, 1092, s. 291.

Κurtz, Linda Farris: Self-help and support groups. A Hanbook for practionioners. Sage Publications, London, New Delhi,1997.

Thomasina, Jo Borkman: Understanding Self-Help-Mutual Aid. Experiential learning in the commons. Rudgers University Press, New Brunswick, New Jersey, London,1999.

Mäkelä, K., Arminen, I., Bloomfield,K., et al.: Alkoholics Anonymous as a Mutual-

Help Movement. A study in eight societies. The University of Winconsin Press, 1996.

Hatzidimitriadou, Eleni: Political Ideology, Helping Mechanism and Empowrement

of Mental Health Self-help/ mutual aid Groups. In: Journal of Community & Applied

Social Psychology, 12:271-285 (2002). Published online in Wiley InterScience

(http://www.interscience.wiley.com/).

Ελληνόγλωση

Εμμανουηλίδου, Α..: ΄Ελεγχοι ποιότητας στην ψυχοκοινωνική περίθαλψη: η περίπτωση της ψυχιατρικής. Στο: Τετραδια Ψυχιατρικής, Νο71, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2000, 38-48.

Κούπερ, Ντεϊβιντ: Η γλώσσα της τρέλας.Εκδ. Ελεύθερος τύπος, Αθήνα,1978.

Κούπερ, Ντεϊβιντ: Ψυχιατρική και αντιψυχιατρική. Εκδ.Ράππα, Αθήνα, 1974.

Λαινγκ Ρόναλντ: Η πολιτική της εμπειρίας και το πουλί του παραδείσου. Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1977.

Λαίνγκ, Ρόναλντ: Διχασμένος εαυτός. Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1975.

Λαίνγκ, Ρόναλντ :Η σοφία, η τρέλλα και η ανοησία – η κατασκευή ενός ψυχίατρου. Εκδ. Πράξις, Αθήνα, 1990.

Μπαϊρακτάρης, Κ.: Ψυχική υγεία και κοινωνική παρέμβαση-εμπειρίες, συστήματα, πολιτικές. Εναλλακτικές Εκδόσεις/Αντιπαραθέσεις, 1994.

Πλουμπίδης, Δ.: Ιστορία της Ψυχιατρικής στην Ελλάδα. Εκδ. Τρίαψις Λόγος, Αθήνα,1989.

Σαζ, Τόμας: Ο μύθος της ψυχικής αρρώστιας. Εκδόσεις Κάσολου, Αθήνα, 1976.

Σοσιαλιστική Κοινότητα Ασθενών: Oι ψυχασθενείς ενάντια στο κεφάλαιο. Εκδ. Κομμούνα, χ.χ.

Φουκώ, Μισέλ: Η ιστορία της τρέλλας. Εκδ. Ηριδανός, Αθήνα, χ.χ.

Φουκώ, Μισέλ: Ψυχική αρρώστια και ψυχολογία. Εκδ. Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα,1988.

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ

ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΑΥΤΟΒΟΗΘΕΙΑΣ ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

· 1972: SPK, Heidelberg

· 1975: Πρώτο Γραφείο Διαμαρτυρίας στην Κολωνία

· 1980: «Η επίθεση των Τρελών» (Irrenoffensive)

· 1983: το πρώτο Σπίτι-Καταφύγιο για ψυχικά πάσχοντες (Run-away-house) στην Ουτρέχτη της Ολλανδίας

· 1985: Ομοσπονδιακή Ένωση Συγγενών Ψυχικά Πασχόντων, Γερμανία.

· 1987 : «΄Ενωση προστασίας από την ψυχιατρική βία» (Verein zum Schutz von psychiatrischer Gewalt).

· 1987: ξεκινά ο πρώτος σχεδιασμός Σπιτιού-Καταφυγίου (Weglaufhaus) του Βερολίνου

· 1989: ιδρύεται το αγγλικό «δίκτυο ανθρώπων που ακούν φωνές»(Hearing voices network).

· 1991: συγκροτείται επίσημα η «Ομάδα εργασίας των άμεσα ενδιαφερομένων» (Arbeitsgruppe Betroffene) η οποία οργανώνει …

· 1992: συνέδριο με τίτλο «Οι άνθρωποι με ψυχιατρική εμπειρία σπάνε τη σιωπή τους». Σ’ αυτό το συνέδριο αποφασίζεται η ίδρυση …

· 1992: «ομοσπονδιακή οργάνωση ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία» (Bundesverband Psychiatrieerfahrener e.V.), με παραρτήματα στα διάφορα γερμανικά κρατίδια. Το 1998 είχαν καταγραφεί πάνω από 80 Ομάδες αυτοβοήθειας και πάνω από 650 ενεργά μέλη της συνομοσπονδίας.

ü Το 1995: έρευνα σχετικά με την ποιότητα της ψυχιατρικής περίθαλψης στη Γερμανία, όπου συγκέντρωσε, συστηματοποίησε και αξιολόγησε απόψεις από πολυάριθμους ψυχιατρικούς νοσηλευθέντες στη Γερμανία και κατέληξε να προτείνει συγκεκριμένες θεσμικές και επί του περιεχομένου αλλαγές.

ü Το 1996 συμμετείχε στην ίδρυση το Σπίτι Φυγής στο Βερολίνο

ü Το 1997 συμμετείχε στην ίδρυση του γερμανικού δικτύου «Ακούω Φωνές»

ü Το 1997 θεμελίωσε από κοινού με το Τμήμα Ψυχολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου το πρώτο γερμανικό «Σεμινάριο πάνω στην Ψύχωση» (βλ. αργότερα).

ü Ταυτόχρονα εκδίδει περιοδικό έντυπο, οργανώνει σεμινάρια πάνω στην ψύχωση, στηρίζει έμπρακτα και εμψυχώνει την ίδρυση και λειτουργία νέων ομάδων αυτοβοήθειας στη γερμανική επικράτεια, αναλαμβάνει την πληροφόρηση ασθενών πάνω στα δικαιώματά τους, συνδιοργανώνει και συμμετέχει σε συνέδρια, έκδοση εντύπων (πάνω από 60 εφημερίδες από άμεσα ενδιαφερόμενους) και βιβλίων, προσφέρει στήριξη για την ίδρυση Κέντρων Διαμαρτυρίας, και καθιέρωσης θεσμών όπως η Ψυχιατρική Διαθήκη και το Θεραπευτικό Συμβόλαιο.

ü Συγκεντρώνει υπογραφές και ασκεί πολιτική πίεση για διάφορα σημαντικά θέματα στο χώρο της ψυχιατρικής (δημοκρατικότερες συνθήκες νοσηλείας, χρηματοδότηση συγκεκριμένων θεραπευτικών μεθόδων από τα ταμεία υγείας κλπ), εκδίδει πραγματογνωμοσύνες για σχετικά θέματα, συμμετέχει σε επιτροπές.

ü Συμμετέχει στο «Ευρωπαϊκό Δίκτυο (πρώην) χρηστών καιεπιζησάντων της ψυχιατρικής» (ENUSP), το οποίο και εκπροσωπεί στην Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας.

ΜΟΝΤΕΛΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΨΥΧΩΣΗ

Σπίτια Φυγής (απάντηση σε μοντέλα τύπου «Σωτηρίας»)

Berlin, 01.01.1996, Villa Stöckle

Για άστεγους ψυχιατρικούς ασθενείς

ü 13 θέσεις, μεικτά ως προς το φύλο(ένας όροφος μόνο για γυναίκες)

ü 6 μήνες παραμονή και προστασία

ü δημόσια χρηματοδότηση από ένα τμήμα της πρόνοιας (για ανθρώπους ευρισκόμενους σε ιδιαίτερο ψυχοκοινωνικό κίνδυνο)

ü 24ωρη συνοδεία από έμπειρο εκπαιδευμένο προσωπικό, κατά 50% με προσωπική ψυχωσική προϊστορία, ατομική συνοδεία.

ü Επεξεργασία της προσωπικής τους ψυχιατρικής τους ιστορίας

ü Μη λήψη φαρμάκων

ü Εκ νέου απαίτηση των βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων τους

ü Ανάπτυξη μιας νέας επαγγελματικής ή άλλης προσωπικής προοπτικής

ü Εναλλακτικό προς μια νοσηλεία στο ψυχιατρείο.

Ξενοδοχείο για ανθρώπους με ψυχιατρική εμπειρία (Psychatrieerfahrener Hotel). (Σουηδία)

Windhorse Begleitgruppen (Ομάδες συνοδείας το άλογο του ανέμου). (E.M.Podfoll και J.Fortuna)

Σεμινάρια πάνω στην ψύχωση

Απάντηση στα Προγράμματα Ψυχοεκπαίδευσης.

Sophie Zerchin, Dorothea Buck, Thomas Bock

· 1987: Μάαστριχτ Ολλανδίας- τηλεοπτικό σώου, καθ. Μάριους Ρόμ Παν/μιο Λίμπουργκ,

· 1989 Αγγλία: «δίκτυο ανθρώπων που ακούν φωνές». Περιοδικό και συναντήσεις για άμεσα ενδιαφερόμενους και μη. Πρόδρομος των σεμιναρίων για την ψύχωση.

· 1995 Το 1ο σεμινάριο πάνω στην ψύχωση στο Μάαστριχτ.

· 1996 Το 1ο σεμινάριο πάνω στην ψύχωση στην Ουαλία

· 1997 Στο Αμβούργο, Παν/μιο, το 1ο γερμανικό εργαστήριο στο θέμα .

Παραγωγικές Μονάδες Εργασίας (απάντηση στα προστατευμένα εργαστήρια)

Τριάλογος

Σχήματα στήριξης της αυτοβοήθειας

στα πλαίσια ψυχιατρικών θεσμών

Γραφεία Διαμαρτυρίας

Το πρόσωπο Εμπιστοσύνης

Συνήγορος του ασθενούς

Το θεραπευτικό Συμβόλαιο-η Ψυχιατρική Διαθήκη

Επιτροπές ελέγχου – ειδικά ελεγκτικά συμβούλια

[1] Κλινική Ψυχολόγος, Ελληνικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών Θεσσαλονίκης. Ηλεκτρονική διεύθυνση επαφής: annaemmanouelidou@web.de

[2] Για περισσότερες πληροφορίες στα αγγλικά σχετικά με τη Γερμανική εμπειρία βλ. ενδεικτικά στο διαδίκτυο:

www.peter-lehmann-publishing.com/info/alternatives.htm).

Επίσης:http://www.antipsychiatrieverlag.de/verlag/titel/stoeckle.htm#english